İnsani Değerler Ölçeği

Öz

İnsani Değerler Ölçeği (İDÖ), Bülent Dilmaç tarafından 2007 yılında doktora tezi kapsamında geliştirilmiş bir psikolojik ölçüm aracıdır. Bu ölçek, özellikle ortaöğretim öğrencilerinin sahip olduğu temel insani değerleri ve bu değerlerin düzeylerini ölçmeyi amaçlamaktadır. Ölçek, toplam 42 maddeden ve altı farklı alt boyuttan oluşmaktadır. Temel amacı, öğrencilere yönelik değerler eğitimi programlarının etkinliğini değerlendirmek ve bireylerin insani değerler alanındaki algılarını ve davranışlarını belirlemektir. İDÖ, 5’li Likert tipi derecelendirme ile yanıtlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

İnsani Değerler, Değerler Eğitimi, Sorumluluk, Dostluk, Hoşgörü, Saygı, Dürüstlük, Ölçek Geliştirme, Lise Öğrencileri

Yazarlar

Bülent Dilmaç

Amaç

İnsani Değerler Ölçeği’nin (İDÖ) temel amacı, bireylerin (özellikle ortaöğretim öğrencilerinin) sahip olduğu ve benimsediği temel insani değerleri sistematik bir şekilde ölçmektir. Ölçek, değerler eğitiminin sonuçlarını değerlendirmede bir araç olarak tasarlanmıştır. Bu sayede, uygulanan eğitim programlarının öğrencilerin değer algıları üzerindeki etkisini nicel olarak belirlemek mümkün olmaktadır.

Ölçek, altı temel değeri ayrı ayrı değerlendirerek, öğrencilerin hangi değer alanlarında güçlü veya zayıf olduğunu tespit etmeye olanak tanır. Bu alt boyutlar; Sorumluluk, Dostluk/Arkadaşlık, Barışçı Olma, Saygı, Dürüstlük ve Hoşgörü olarak belirlenmiştir.

Yapı

İnsani Değerler Ölçeği, çok boyutlu bir yapıya sahiptir ve toplam 42 madde ile altı temel insani değeri ölçmektedir. Bu alt boyutlar, bireyin sosyal ve etik yaşamdaki temel tutumlarını yansıtmaktadır. Ölçeğin teorik yapısı, değerler eğitiminin temel bileşenleri üzerine kurulmuştur.

Ölçeğin ölçtüğü altı temel psikolojik yapı (değer alanı) şunlardır:

• Sorumluluk: Bireyin eylemlerinin sonuçlarını üstlenme ve görevlerini yerine getirme eğilimi.
• Dostluk/Arkadaşlık: Güçlü sosyal bağlar kurma ve sürdürme, karşılıklı destek ve sevgi değerleri.
• Barışçı Olma: Çatışmadan kaçınma, uyum içinde yaşama ve evrensel barışa önem verme tutumu.
• Saygı: Başkalarının haklarına, inançlarına ve farklılıklarına değer verme ve nezaket gösterme.
• Dürüstlük: Doğruyu söyleme, şeffaflık ve etik ilkelere bağlı kalma.
• Hoşgörü: Çevresindeki insanların hatalarına, eksikliklerine veya farklı görüşlerine karşı anlayışlı olma ve sabır gösterme.

Geçerlik

İDÖ’nün yapı geçerliği, açımlayıcı faktör analizi (AFA) ile incelenmiştir. Analiz sonucunda ölçeğin altı faktörlü yapısı doğrulanmıştır. Tüm ölçek maddelerinin faktör yük değerleri kabul edilebilir düzeyde bulunmuştur, bu da maddelerin ilgili oldukları alt boyutu yeterince temsil ettiğini göstermektedir.

Faktör yapısının geçerlik sonuçları ve varyansa katkıları aşağıdaki gibi özetlenmiştir:

• Sorumluluk (7 madde): Faktör yükleri .53 ile .77 arasında değişmektedir. Bu faktör, toplam varyansın %16,09’unu açıklamaktadır.
• Dostluk/Arkadaşlık (7 madde): Faktör yükleri .51 ile .79 arasında değişmektedir. Bu faktör, toplam varyansa %5,60 katkı sağlamaktadır.
• Barışçı Olma (7 madde): Faktör yükleri .46 ile .74 arasında değişmektedir. Bu faktör, toplam varyansa %3,87 katkı sağlamaktadır.
• Saygı (7 madde): Faktör yükleri .36 ile .69 arasında değişmektedir. Bu faktör, toplam varyansa %3,30 katkı sağlamaktadır.
• Dürüstlük (7 madde): Faktör yükleri .45 ile .83 arasında değişmektedir. Bu faktör, toplam varyansa %2,99 katkı sağlamaktadır.
• Hoşgörü (7 madde): Faktör yükleri .36 ile .72 arasında değişmektedir. Bu faktör, toplam varyansa %2,63 katkı sağlamaktadır.

Güvenirlik

İnsani Değerler Ölçeği’nin güvenirlik çalışmaları, hem iç tutarlılık katsayıları hem de kararlılık (zamana bağlı güvenirlik) açısından değerlendirilmiştir. İç tutarlılık için Cronbach Alpha katsayısı kullanılmıştır.

İç Tutarlılık Katsayıları:

• Sorumluluk alt ölçeği: .73
• Dostluk/Arkadaşlık alt ölçeği: .69
• Barışçı Olma alt ölçeği: .65
• Saygı alt ölçeği: .67
• Dürüstlük alt ölçeği: .69
• Hoşgörü alt ölçeği: .70
• 42 maddelik tüm ölçek için genel iç tutarlılık katsayısı: .92

Kararlılık (Test-Tekrar Test) Güvenirliği:

Kararlılık güvenirliği, 150 ortaöğretim öğrencisinden oluşan bir gruba 20 gün arayla iki kez uygulama yapılarak test-tekrar test yöntemiyle hesaplanmıştır.

• Sorumluluk için kararlılık katsayısı: .73
• Dostluk/Arkadaşlık için kararlılık katsayısı: .91
• Barışçı Olma için kararlılık katsayısı: .80
• Saygı için kararlılık katsayısı: .88
• Dürüstlük için kararlılık katsayısı: .75
• Hoşgörü için kararlılık katsayısı: .79
• Ölçeğin tümü için genel kararlılık katsayısı: .87

Araç

Test Tipi: Geliştirme (Ölçek Geliştirme Çalışması)

Format: 42 maddelik, 6 alt boyutlu öz bildirim ölçeği.

Derecelendirme: 5’li Likert tipi derecelendirme (1=hiçbir zaman – 5=her zaman).

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Ortaöğretim Öğrencileri (Lise öğrencileri)

Yaş Grubu: Genellikle 14-18 yaş arası (Lise çağı)

Popülasyon Detayları: Ölçek geliştirme ve geçerlik/güvenirlik çalışmaları Fen Lisesi öğrencileri ve genel ortaöğretim öğrencileri üzerinde yürütülmüştür.

Test Metodolojisi: Psikometrik özellikler, Açımlayıcı Faktör Analizi, Cronbach Alpha ve Test-Tekrar Test yöntemleriyle incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Psikometrik Ölçek, Değerler Ölçümü, Eğitim Psikolojisi, Ahlak Eğitimi, Sosyal Sorumluluk, Lise Öğrencileri

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

İletişim E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değildir (Selçuk Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü ile ilişkilidir).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2007 (Doktora tezinin tamamlanma yılı).

İzinler ve Ücret: Ölçeğin ticari kullanımına dair net bir bilgi olmamakla birlikte, akademik araştırmalarda yazarın izniyle kullanılması önerilir. İletişim e-posta adresi mevcuttur.

Kaynaklar

Dilmaç, B. (2007). Fen lisesi öğrencilerine insani değerler eğitimin verilmesi ve İnsani Değerler Ölçeği ile sınanması. (Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Konya). https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi adresinden edinilmiştir.

Ölçeğin orijinal PDF dosyasına aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir: insani-değerler-ölçeği.pdf

İnsani Değerler Ölçeği Maddeleri

İnsani Değerler Ölçeği, 6 alt boyut ve 42 maddeden oluşmaktadır. Her bir alt boyut, 7 madde içermektedir. Aşağıda her bir alt boyutu temsil eden örnek maddeler sunulmuştur:

• Sorumluluk (7 madde): Yaptıklarımın sorumluluğunu alırım.
• Dostluk/Arkadaşlık (7 madde): Dostlarımla aramda güçlü bağlar vardır.
• Barışçı Olma (7 madde): Yeryüzündeki bütün insanlarla barışık yaşamayı tercih ederim.
• Saygı (7 madde): İnsanlarla ilişkilerimde saygılıyımdır.
• Dürüstlük (7 madde): Sonuçları ne olursa olsun doğruları söylemekten kaçınmam.
• Hoşgörü (7 madde): Çevremdeki insanların ufak tefek hatalarını görmezden gelirim.