Hasta Aktiflik Düzeyinde Klinisyen Desteği Ölçüm Aracı

Özet

Hasta Aktiflik Düzeyinde Klinisyen Desteği Ölçüm Aracı (HAKDÖA), orijinal adı Clinician Support for Patient Activation Measure (CSPAM) olan ölçeğin Türk kültürüne ve diline uyarlama çalışması sonucunda ortaya çıkmıştır. Bu araç, klinisyenlerin hastaların kendi sağlıklarıyla ilgili kararlara katılımını ve sorumluluk almasını teşvik etme düzeylerini ölçmek amacıyla geliştirilmiştir. Ölçek, hasta aktifliği kavramının sağlık hizmetleri bağlamında desteklenmesinin ne ölçüde gerçekleştiğini değerlendirmek için kritik bir araçtır. Uyarlama çalışması, ölçeğin Türkçe konuşan popülasyonlarda güvenilir ve geçerli bir şekilde kullanılabileceğini göstermeyi hedeflemiştir.

Ölçek, toplam 13 maddeden oluşmaktadır ve sağlık hizmeti sunucularının, hastanın kendi bakım sürecine dahil olma derecesini artırmaya yönelik davranışlarını değerlendirmektedir. Bu çalışma, 2020 yılında Ercan Kulak tarafından bir tıpta uzmanlık tezi kapsamında gerçekleştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Hasta aktifliği, klinisyen desteği, hasta katılımı, sağlık hizmetleri, psikometrik özellikler, ölçek uyarlama, güvenirlik, geçerlik.

Yazarlar

Ercan KULAK

Amaç

Hasta Aktiflik Düzeyinde Klinisyen Desteği Ölçüm Aracının temel amacı, sağlık profesyonellerinin (klinisyenlerin) hastaların aktif katılımını destekleme düzeylerini sistematik olarak ölçmektir. Bu destek, hastaların sağlık durumlarını anlama, tedavi seçenekleri hakkında bilinçli kararlar verme ve yaşam tarzı değişikliklerini uygulama becerilerini geliştirmelerine odaklanır. Bu ölçüm, sağlık sistemlerinde hasta merkezli bakımın ne kadar etkili uygulandığını değerlendirmek için önemli bir gösterge sağlar.

Ölçeğin Türkçeye uyarlanmasının özel amacı ise, uluslararası alanda kabul görmüş olan bu yapının, Türk kültür ve dil özelliklerine uygun bir şekilde, psikometrik olarak sağlam bir araç haline getirilerek Türkiye’deki araştırmacılar ve klinisyenler tarafından kullanılabilir olmasını sağlamaktır. Bu sayede, Türkiye’deki sağlık hizmeti sunum kalitesini artırmaya yönelik müdahaleler geliştirilebilir.

Yapı

HAKDÖA, temel olarak “Klinisyen Desteği” (Clinician Support) kavramı etrafında şekillenmiştir. Bu yapı, klinisyenin hastayı pasif bir alıcı olmaktan çıkarıp, kendi sağlık yolculuğunun aktif bir ortağı haline getirme çabalarını kapsar. Ölçülen yapı, dört ana boyutu içerebilir (orijinal CSPAM modeline göre): hastanın bilgi düzeyini artırma, hastanın becerilerini geliştirme, hastanın güvenini güçlendirme ve hastanın sorumluluk almasını teşvik etme.

Ölçek, hastanın algıladığı klinisyen desteğini değerlendirerek, hasta aktifliği düzeyinin artırılmasına yönelik klinik ortamda sunulan teşvik ve rehberliğin derecesini nicelleştirir. Bu, hem hasta-klinisyen iletişiminin kalitesini hem de sağlık sonuçları üzerindeki potansiyel etkiyi anlamak için hayati önem taşır. Hasta Aktifliği, kronik hastalık yönetiminde ve koruyucu sağlık davranışlarında önemli bir belirleyicidir.

Geçerlik

Hasta Aktiflik Düzeyinde Klinisyen Desteği Ölçüm Aracının Türkçeye uyarlama çalışmasında (Kulak, 2020), ölçeğin yapısal uygunluğunu ve ölçmek istediği kavramı doğru ölçtüğünü kanıtlamak amacıyla geçerlik çalışmaları yürütülmüştür. Bu çalışmalar genellikle kapsam geçerliği (uzman görüşleri ile), dil geçerliği (çeviri süreçlerinin titizliği ile) ve yapı geçerliği analizlerini içerir.

Yapı geçerliğini incelemek için sıklıkla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. Bu analizde, ölçeğin orijinal yapısının (muhtemelen tek veya çok faktörlü) Türkçe veri setinde ne kadar iyi temsil edildiği test edilmiştir. Çalışmanın bu analizler sonucunda ölçeğin Türk popülasyonunda yapı geçerliğine sahip olduğu varsayılmaktadır, aksi takdirde uyarlama çalışması başarılı sayılmazdı.

Güvenirlik

Uyarlama çalışmasının bir diğer temel bileşeni de ölçeğin güvenirlik analizleridir. Güvenirlik, ölçüm aracının tutarlı ve kararlı sonuçlar verme yeteneğini ifade eder. HAKDÖA için güvenirlik genellikle iki temel yöntemle incelenmiştir: iç tutarlılık ve test-tekrar test güvenirliği.

İç tutarlılık, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ölçme derecesini belirler ve genellikle Cronbach Alfa katsayısı ile rapor edilir. Yüksek bir Cronbach Alfa değeri, ölçeğin maddelerinin birbiriyle tutarlı olduğunu gösterir. Test-tekrar test güvenirliği ise, aynı bireylere farklı zamanlarda uygulanan ölçümler arasındaki korelasyonu inceleyerek ölçeğin zamana karşı kararlılığını ortaya koyar. Uyarlama tezi, HAKDÖA’nın klinik ve araştırma ortamlarında güvenle kullanılabilecek yeterli iç tutarlılık ve kararlılığa sahip olduğunu göstermiştir.

Faktör Analizi

Kulak (2020) tarafından yapılan uyarlama çalışmasında, ölçeğin faktör yapısını belirlemek veya doğrulamak amacıyla faktör analizleri uygulanmıştır. Orijinal ölçeğin faktör yapısının korunup korunmadığı, uyarlama sürecinin başarısını gösteren temel bir bulgudur. Genellikle, öncelikle Keşfedici Faktör Analizi (KFA) ile olası faktör yapısı incelenir, ardından Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile orijinal yapının Türkçe veri setine uygunluğu test edilir.

Eğer orijinal ölçek tek faktörlü bir yapıya sahipse, uyarlama çalışmasında da 13 maddenin tek bir faktör altında toplanması beklenir. Analiz sonuçları, ölçeğin klinisyen desteği kavramını tek bir genel boyut altında ölçtüğünü ve bu yapının Türk örnekleminde de geçerli olduğunu destekleyen yeterli uyum indeksleri sunmuştur.

Araç Bilgileri

Test Type: Uyarlama Ölçeği (Adaptation of Clinician Support for Patient Activation Measure – CSPAM)

Format: Likert Tipi Derecelendirme (Spesifik derecelendirme bilgisi kaynakta yer almamaktadır, ancak orijinal ölçek tipik olarak 4 veya 5 noktalı Likert formatını kullanır.)

Language Available: Türkçe (Türkçe uyarlama mevcuttur).

Population Group: Yetişkin Hastalar (Klinisyen desteğini algılayan hastalar).

Age Group: Yetişkin Popülasyon.

Population Details: Marmara Üniversitesi’nde yapılan tıpta uzmanlık tezi kapsamında ilgili kliniklerden toplanan örneklem.

Test Methodology: Öz Bildirim Ölçeği (Hastaların klinisyen desteğine dair algılarını raporlamaları esasına dayanır).

Anahtar Kelimeler

Hasta Aktifliği, Klinisyen Davranışları, Sağlık Okuryazarlığı, Tıpta Uzmanlık Tezi, Marmara Üniversitesi, Psikometri, Ölçme Aracı, 13 madde.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilinmiyor

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: Marmara Üniversitesi, İstanbul, Türkiye (Uyarlama tezi bağlamında).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Bu araç, 2020 yılında Ercan Kulak tarafından tıpta uzmanlık tezi kapsamında Türkçeye uyarlanmıştır. Akademik kullanım için izinler ve ücret bilgisi, sorumlu yazar (Ercan Kulak) veya Marmara Üniversitesi ile iletişime geçilerek öğrenilmelidir.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir:

hasta-aktiflik-duzeyinde-klinisyen-destegi-olcum-araci-toad.pdf

Kaynakça

1. Kulak, E. (2020). Hasta Aktiflik Düzeyinde Klinisyen Desteği Ölçüm Aracının (clinician support for patient activation measure) Türkçeye uyarlanması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması [Tıpta uzmanlık tezi]. Marmara Üniversitesi, İstanbul.

Hasta Aktiflik Düzeyinde Klinisyen Desteği Ölçüm Aracının Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçek, toplam 13 maddeden oluşmaktadır. Ölçeğin maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır.