Hasta Aktiflik Düzeyi Ölçüm Aracı

Özet

Hasta Aktiflik Düzeyi Ölçüm Aracı (HADAÖA), orijinal olarak geliştirilen Patient Activation Measure (PAM) ölçeğinin Türkçe kültürüne uyarlanmış bir versiyonudur. Bu araç, bireylerin kendi sağlıklarını ve bakımlarını etkin bir şekilde yönetme konusundaki bilgi, beceri ve özgüven düzeylerini değerlendirmek amacıyla tasarlanmıştır. Ölçeğin Türkçe uyarlama ve psikometrik özelliklerinin incelendiği çalışma, Cansu Koşar tarafından 2015 yılında bir yüksek lisans tezi kapsamında gerçekleştirilmiştir. Çalışma, sağlık hizmetleri alanında hasta katılımını ve sağlık okuryazarlığını artırmaya yönelik müdahalelerin etkinliğini ölçmek için kritik bir araç sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Hasta aktiflik düzeyi, Patient Activation Measure, PAM, hasta katılımı, sağlık psikolojisi, psikometrik özellikler, uyarlama, özgüven, kronik hastalık yönetimi.

Yazarlar

Cansu Koşar

Amaç

Hasta Aktiflik Düzeyi Ölçüm Aracı’nın temel amacı, hastaların kendi sağlık ve tedavi süreçlerinde ne kadar aktif rol aldıklarını, sorumluluk üstlendiklerini ve bu süreçleri yönetme konusunda ne kadar donanımlı olduklarını ölçmektir. Bu araç, özellikle kronik hastalık yönetimi bağlamında, bireylerin sağlık durumlarıyla ilgili kararlara katılma ve gerekli davranış değişikliklerini yapma kapasitelerini saptamak için kullanılır.

Ölçek, sağlık profesyonellerine, hastaların aktiflik düzeylerini belirleyerek kişiselleştirilmiş bakım planları oluşturma ve düşük aktiflik düzeyine sahip bireylere yönelik hedefe yönelik eğitim ve destek programları geliştirme imkanı sunar. Bu sayede, tedaviye uyumun ve sağlık sonuçlarının iyileştirilmesi hedeflenmektedir.

Yapı

Ölçek, bireyin kendi sağlığı üzerindeki kontrol algısını ve bu kontrolü uygulama yeteneğini ifade eden hasta aktiflik (Patient Activation) yapısını ölçmektedir. Bu yapı genellikle dört temel aşamada kavramsallaştırılır:

• Birinci Aşama: Pasif ve kararsız olma.
• İkinci Aşama: Bilgi ve güven kazanmaya başlama.
• Üçüncü Aşama: Eyleme geçme ve kendi kendine yönetim becerilerini geliştirme.
• Dördüncü Aşama: Sağlık yönetimini sürdürme ve zorluklarla başa çıkma.

HADAÖA, bu aktiflik düzeylerini yakalamak için tasarlanmış maddeler aracılığıyla, bireyin kendi sağlığından sorumlu hissetme derecesini ve sağlık sorunlarını önleme veya çözme konusundaki öz yeterliliğini değerlendirir.

Geçerlik

Hasta Aktiflik Düzeyi Ölçüm Aracı’nın Türkçe versiyonunun psikometrik geçerlik çalışmaları, yapının orijinal ölçekle tutarlı olduğunu göstermiştir. Yapı geçerliği kapsamında gerçekleştirilen analizlerde, Madde – toplam puan korelasyon katsayıları .38 ile .66 arasında değişmektedir. Bu değerler, maddelerin ölçülen genel yapıya orta ve güçlü düzeyde katkı sağladığını göstermektedir.

Doğrulayıcı faktör analizine (DFA) göre, ölçeğin model uyum indeksleri kabul edilebilir ve iyi uyum sınırları içerisindedir. Elde edilen değerler şunlardır: Ki-kare değeri (x²): 98,72; serbestlik derecesi (df): 62. Ki-kare/serbestlik derecesi oranı (x² / df) 1,59 olarak saptanmıştır (1.00 ile 3.00 arası iyi uyumu gösterir). Diğer önemli uyum indeksleri ise şöyledir: Kök Ortalama Kare Hata Yaklaşımı (RMSEA): 0.071 (kabul edilebilir); Uyum İyiliği Endeksi (GFI): 0.88; Karşılaştırmalı Uyum Endeksi (CFI): 0.96; Normlaştırılmış Uyum Endeksi (NFI): 0.90; ve Normlaştırılmamış Uyum Endeksi (NNFI): 0.95. Bu sonuçlar, tek faktörlü yapının Türkçe örneklemde doğrulandığını işaret etmektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılık güvenirlik katsayısı (Cronbach’s Alpha) .81 olarak belirlenmiştir. Bu değer, ölçek maddelerinin tutarlı bir şekilde aynı yapıyı ölçtüğünü gösteren yüksek bir güvenilirlik düzeyine işaret eder.

Ayrıca, ölçeğin güvenirliği ve geçerliği, Madde Tepki Kuramı’na dayalı Rasch analizi kullanılarak da incelenmiştir. Rasch analizinde elde edilen güvenirlik katsayısı, 0.83-0.87 aralığında değişmektedir. Madde uyum değerleri (fit statistics) ise INFIT (iç uyum): 0.68-1.53 ve OUTFIT (dış uyum): 0.65-1.54 aralıklarında saptanmıştır. Bu aralıklar (genellikle 0.5 ile 1.5 arası kabul edilir), maddelerin Rasch modeli beklentilerine uygun olduğunu ve ölçme gücünün yüksek olduğunu teyit etmektedir.

Faktör Analizi

Ölçeğin yapısal uygunluğunu değerlendirmek amacıyla hem Açıklayıcı Faktör Analizi (AFA) hem de Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) gerçekleştirilmiştir. AFA öncesinde veri setinin faktör analizi için uygunluğu kontrol edilmiştir.

Açıklayıcı Faktör Analizi sonuçlarına göre, örneklem büyüklüğünün ve verilerin faktörleştirilebilirliğinin uygunluğunu gösteren Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) katsayısı .75 olarak bulunmuştur (0.70 üzeri kabul edilebilir). Bartlett küresellik testi sonucu ise X²: 646,870; p: 0,000’dır. Bu anlamlı sonuç (p < 0.05), verilerin faktör analizi için uygun olduğunu doğrulamaktadır.

Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ise ölçeğin orijinal tek faktörlü yapısının Türkçe örneklemde korunduğunu kanıtlamıştır. DFA uyum indeksleri, modelin teorik yapıyla yüksek düzeyde uyumlu olduğunu göstererek, ölçeğin yapı geçerliğine güçlü bir destek sağlamıştır.

Ölçüm Aracı

Test Çeşidi: Uyarlama

Format: Likert Tipi Derecelendirme Ölçeği

Derecelendirme: 5 seçenekli Likert tipi derecelendirme kullanılmaktadır:

• Kesinlikle katılıyorum: 4 puan
• Katılıyorum: 3 puan
• Katılmıyorum: 2 puan
• Kesinlikle katılmıyorum: 1 puan
• Bilemiyorum/Değerlendiremiyorum: 0 puan

Mevcut Diller: Türkçe (Orijinali İngilizce)

Popülasyon Grubu: Genel Hasta Popülasyonu

Yaş Grubu: Yetişkinler

Popülasyon Detayları: Sağlık hizmeti alan veya kronik hastalığı olan bireyler.

Test Metodolojisi: Öz bildirim (Self-report) yöntemi.

İletişim ve Yıl

Ölçeğin uyarlama çalışması 2015 yılında tamamlanmıştır. Ölçeğin kullanımı, hakları ve izinleri hakkında bilgi almak için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi önerilmektedir.

Sorumlu Yazar İletişim E-posta Adresi: [email protected]

Kaynaklar

Koşar, C. (2015). Hasta Aktiflik Düzeyi Ölçüm Aracı’nın Türkçe’ye uyarlanması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İzmir.

Ölçeğin uyarlama çalışmasının orijinal PDF dosyasına aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir: hasta-aktiflik-duzeyi-olcum-araci-toad.pdf

Hasta Aktiflik Düzeyi Ölçüm Aracı Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmuş olup, hiçbir şekilde değiştirilmemiştir.

• Her şeyden ve herkesten önce kendi sağlığımdan ve bakımımdan sorumlu olan kişi benim.
• Sağlık sorunlarım için hangi tedavi yöntemlerinin uygun olduğunu biliyorum.
• Sağlığımla ilgili sorunları nasıl önleyebileceğimi biliyorum.
• Sağlığımla ilgili yeni sorunlar ortaya çıktığında, bu sorunları çözebileceğim konusunda kendimden eminim.