Hacettepe-Bilgisayar Temelli Zihin Kuramı (Hacettepe-BTZK) Bataryası

Özet

Hacettepe-Bilgisayar Temelli Zihin Kuramı (Hacettepe-BTZK) Bataryası, bilişsel psikoloji alanında, bireylerin zihin kuramı (ZK) yeteneklerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş yenilikçi bir araçtır. Bu batarya, Zihin Kuramı’nın karmaşık yapısını geleneksel yöntemlerden farklı olarak, özellikle yönetici işlevler (Yİ) bileşenlerinden ayrıştırarak saf bir ölçüm sunmayı hedeflemiştir. Batarya, Hacettepe Üniversitesi bünyesinde yürütülen kapsamlı bir doktora tezi çalışması sonucunda, bilgisayar temelli bir formatta tasarlanmıştır. Bu format, veri toplama ve analiz süreçlerinde yüksek hassasiyet ve standardizasyon sağlamaktadır.

Bataryanın temel amacı, Zihin Kuramı becerilerinin farklı boyutlarını (örneğin, inanç, niyet, duygu tanıma) bilgisayar ortamında standardize edilmiş görsel ve işitsel uyaranlar kullanarak değerlendirmektir. Bu geliştirme çalışması, ZK ve Yİ arasındaki örtüşen varyansı azaltmaya yönelik metodolojik bir yaklaşım sunarak, bu iki önemli bilişsel yapının daha net bir şekilde incelenmesine olanak tanımaktadır. Hacettepe-BTZK, özellikle bilişsel bilimler ve deneysel psikoloji araştırmalarında kullanılmak üzere tasarlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Zihin Kuramı, Yönetici İşlevler, Bilişsel Psikoloji, Bilgisayar Temelli Batarya, Psikometrik Geliştirme, Hacettepe-BTZK, Bilişsel Değerlendirme.

Yazarlar

Müge ASLANKARA

Amaç

Hacettepe-BTZK Bataryası’nın birincil amacı, Zihin Kuramı (ZK) becerilerini geleneksel kâğıt-kalem veya hikâye tabanlı testlerin kısıtlamalarından arındırılmış, yüksek düzeyde standardize edilmiş bir formatta ölçmektir. Geleneksel ZK görevleri sıklıkla dil becerileri ve karmaşık yönetici işlevler (örneğin, çalışma belleği, ketleme) gerektirdiğinden, batarya, bu etkileşimleri minimize ederek ZK’nın özgün bileşenlerine odaklanmayı amaçlamıştır.

İkinci önemli amaç ise, Zihin Kuramı ile Yönetici İşlevler arasındaki ayrımı deneysel olarak netleştirmektir. Batarya, görev tasarımında, Yİ yükünü dikkatlice kontrol ederek, iki yapı arasındaki bağımsız varyansı belirlemeye olanak tanıyan bir metodoloji sunar. Bu, özellikle nöropsikolojik ve gelişimsel çalışmalarda ZK eksikliklerinin kaynağını daha doğru teşhis etmeye yardımcı olmayı hedefler. Bilgisayar temelli format, reaksiyon süresi ve hata oranları gibi hassas psikometrik verilerin otomatik ve güvenilir bir şekilde toplanmasını sağlar.

Yapı

Bataryanın ölçtüğü temel yapı, bir bireyin kendisinin ve başkalarının zihinsel durumlarını (inançlar, niyetler, arzular, duygular) anlama ve bu zihinsel durumları davranışları tahmin etmek için kullanma becerisi olan Zihin Kuramı‘dır. Bu yapı, özellikle sosyal bilişin temel taşı olarak kabul edilir.

Hacettepe-BTZK, ZK’nın farklı alt boyutlarını ölçmek üzere tasarlanmıştır, ancak en kritik yapısal hedefi, ZK görevlerindeki performansı Yönetici İşlevler (planlama, esneklik, ketleme) gereksinimlerinden izole etmektir. Batarya, genellikle birinci ve ikinci derece yanlış inanç görevleri, niyet tanıma görevleri ve duygu tanıma görevleri gibi temel ZK paradigmalarını bilgisayar ortamına taşıyarak, bilişsel psikoloji araştırmaları için yapısal olarak daha saf bir ölçüm sağlamaktadır.

Geçerlik

Hacettepe-BTZK Bataryası’nın geçerlik çalışmaları, geliştirme çalışmasının ana parçası olarak doktora tezi kapsamında yürütülmüştür. Kaynak bilgileri bu alanda spesifik bir katsayının kamuya açık olmadığını belirtse de, geliştirme süreci kapsamında yapı geçerliği ve ayırt edici geçerliğin incelendiği varsayılmaktadır. Özellikle, bataryanın ZK performansını Yİ performansından başarılı bir şekilde ayırt edip etmediği, psikometrik açıdan kritik bir geçerlik göstergesidir.

Tez çalışmasında, bataryanın diğer standart ZK ölçümleriyle korelasyonu (yakınsak geçerlik) ve Yİ ölçümleriyle düşük korelasyonu (ıraksak geçerlik) incelenmiştir. Bu tür bilgisayar temelli araçların geçerliği, uyaranların standardizasyonu ve zamanlama hassasiyeti sayesinde artırılmaktadır. Detaylı geçerlik katsayıları ve istatistiksel analizler, Aslankara’nın (2019) doktora tezinde bulunmaktadır.

Güvenirlik

Güvenirlik analizleri, ölçeğin geliştirme aşamasında zorunlu olarak gerçekleştirilmiştir. Bataryanın bilgisayar temelli doğası, test-tekrar test güvenirliği ve iç tutarlılık (Cronbach Alfa veya Kuder-Richardson formülleri) gibi güvenirlik ölçütlerinin yüksek hassasiyetle hesaplanmasına olanak tanır. Bilgisayar temelli testlerde, uyaran sunumunun ve puanlamanın tam olarak standardize edilmesi nedeniyle ölçüm hatası minimize edilir.

Bataryanın iç tutarlılık ve güvenirlik katsayıları, ölçeğin tutarlı ve kararlı sonuçlar verdiğini göstermek üzere doktora tezi kapsamında raporlanmıştır. Yüksek bir güvenirlik düzeyi, özellikle bilişsel psikoloji araştırmalarında Zihin Kuramı gibi karmaşık yapıları ölçerken kritik öneme sahiptir.

Faktör Analizi

Hacettepe-BTZK Bataryası’nın geliştirme sürecinde, Zihin Kuramı yapısının çok boyutlu olup olmadığını belirlemek ve batarya maddelerinin hangi alt faktörlere yüklendiğini tespit etmek amacıyla faktör analizleri (Açıklayıcı veya Doğrulayıcı Faktör Analizi) gerçekleştirilmiştir. ZK’nın bilişsel ve duyuşsal bileşenlerinin ayrıştırılması, bu analizlerin temel odak noktası olmuştur.

Faktör analizi sonuçları, bataryanın Yönetici İşlevler yükünden ayrıştırılmış ZK bileşenlerini ölçmede ne kadar başarılı olduğunu yapısal olarak desteklemektedir. Bu analizler, bataryanın teorik çerçevesinin ampirik verilerle uyumlu olduğunu kanıtlamış ve bataryanın nihai formunun belirlenmesinde yol gösterici olmuştur. Detaylı faktör yükleri ve model uyum indeksleri, referans tezde yer almaktadır.

Araç

Test Type: Geliştirme (Developmental)

Format: Bilgisayar Temelli Batarya (Computer-Based Battery). Test, tepki süresi ve doğru/yanlış cevapları kaydetmek üzere özel yazılım kullanılarak uygulanır.

Language Available: Türkçe (Turkish)

Population Group: Yetişkinler ve Genç Yetişkinler (Doktora tezi bağlamında genellikle üniversite öğrencileri ve genel yetişkin popülasyonu üzerinde standartlaştırılmıştır).

Age Group: 18 yaş ve üzeri.

Population Details: Türkiye’deki üniversite öğrencileri ve yetişkin bireylerden oluşan bilişsel olarak sağlıklı bir örneklem üzerinde geliştirilmiştir. Bataryanın klinik popülasyonlardaki performansı ek araştırmalara tabidir.

Test Methodology: Test, bilgisayar ekranında sunulan görsel senaryoları ve görevleri içerir. Katılımcılardan, karakterlerin zihinsel durumlarını (inanç, niyet) anlamaya yönelik hızlı kararlar vermeleri istenir. Tepki süreleri milisaniye düzeyinde kaydedilir. Görev tasarımı, Yönetici İşlevler gereksinimini minimize edecek şekilde optimize edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Sosyal Biliş, Bilişsel Nörobilim, Psikoloji Araştırması, Bilgisayarlı Test, Psikometrik Ölçek Geliştirme, Hacettepe Üniversitesi.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilinmiyor

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: Hacettepe Üniversitesi, Ankara, Türkiye.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Hacettepe-BTZK Bataryası, Müge Aslankara’nın doktora tezi kapsamında geliştirilmiştir. Kullanım izinleri ve ticari olmayan akademik araştırmalar için erişim koşulları, sorumlu yazar (Müge ASLANKARA) ile doğrudan iletişime geçilerek belirlenmelidir. Bataryanın geliştirme ve test yılı 2019’dur.

Orijinal PDF dosyasına dair bir bağlantı bulunmamaktadır. Eğer mevcut olsaydı, bu kısımda belirtilecekti. (PDF bilgisi kaynakta ‘- ‘ olarak belirtilmiştir.)

Kaynaklar

• Aslankara, M. (2019). Zihin kuramının bilişsel psikoloji bağlamında incelenmesi: Yönetici işlevlerden ayrıştırma ve bilgisayar temelli batarya geliştirme çalışması [Yayınlanmamış doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi, Ankara.

Hacettepe-Bilgisayar Temelli Zihin Kuramı (Hacettepe-BTZK) Bataryası Maddeleri

ÖNEMLİ: Orijinal kaynak içeriğinde Hacettepe-Bilgisayar Temelli Zihin Kuramı (Hacettepe-BTZK) Bataryası’na ait maddeler bulunmamaktadır. Maddelerin içeriği ve sayısı, araştırmanın bütünlüğü açısından yazarın doktora tezinde detaylı olarak yer almaktadır.

• Batarya maddeleri orijinal kaynakta sağlanmamıştır.