Gelecek Zaman Perspektifi Ölçeği

Özet

Gelecek Zaman Perspektifi Ölçeği (GZPO), bireylerin geleceği ne ölçüde sınırlı veya sınırsız algıladığını ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. Bu ölçeğin Türk popülasyonuna yönelik uyarlaması, Soylu ve Özekes (2019) tarafından gerçekleştirilmiştir. Ölçek, özellikle yaşa bağlı olarak zaman algısındaki farklılıkları ve bu algının davranışsal ve duygusal sonuçlarını incelemek için Sosyoduygusal Seçicilik Teorisi (SST) bağlamında kritik bir rol oynamaktadır. Uyarlama çalışması, ölçeğin Türk kültüründe de geçerli ve güvenilir bir ölçüm sağladığını göstermeyi amaçlamıştır.

Ölçeğin temel amacı, bireylerin gelecekteki fırsatları ve zamanı ne kadar geniş veya kısıtlı gördüğünü belirlemektir. Bu algı, bireylerin hedeflerini, sosyal ilişkilerini ve karar verme süreçlerini doğrudan etkilemektedir. GZPO, psikoloji ve gerontoloji alanlarında yaşlanma süreçlerinin anlaşılması ve müdahale stratejilerinin geliştirilmesi için önemli bir değerlendirme aracıdır.

Anahtar Kelimeler

Gelecek Zaman Perspektifi, Sosyoduygusal Seçicilik Teorisi, Yaş Farklılıkları, Zaman Algısı, Psikometrik Özellikler, Uyarlama, Gerontoloji.

Yazarlar

Cem Soylu, B. Cansu Özekes

Amaç

Gelecek Zaman Perspektifi Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin gelecekteki zamanı ne kadar geniş (açık uçlu) veya kısıtlı (sınırlı) olarak algıladığını belirlemektir. Bu algı, Sosyoduygusal Seçicilik Teorisi (SST) çerçevesinde, özellikle yaşam süresinin algılanan uzunluğu ile hedefler arasındaki ilişkiyi incelemek için hayati öneme sahiptir.

Ölçeğin Türk popülasyonuna uyarlanması, uluslararası alanda kabul görmüş bu yapının, Türkiye’deki bireylerin zaman perspektiflerini ölçmede kültürel olarak uygun ve güvenilir olup olmadığını tespit etmeyi hedeflemiştir. Çalışma ayrıca, farklı yaş gruplarındaki bireylerin (genç yetişkinler, orta yaşlılar ve yaşlılar) gelecek zaman perspektifi algılarındaki farklılıkları ortaya koyarak, yaşın psikolojik süreçler üzerindeki etkisini anlamaya katkıda bulunmayı amaçlamıştır.

Yapı

Ölçek, psikolojideki temel zaman algısı yapılarından biri olan Gelecek Zaman Perspektifi (GZP) kavramını ölçmektedir. GZP, bir bireyin geleceği düşünme biçimini, gelecekteki olayların sayısının ve zamanının sınırlı mı yoksa sınırsız mı olduğu yönündeki inancını ifade eder. Carstensen’in öncülüğünü yaptığı bu yapı, genellikle iki ana boyut altında incelenir:

• Zamanın Sınırsızlığı (Openness): Bireyin gelecekte hala birçok fırsatın ve zamanın olduğuna inanması. Yüksek puanlar, uzun vadeli hedeflere yönelimi teşvik eder.
• Zamanın Sınırlılığı (Limitation): Bireyin gelecekteki zamanın kısıtlı olduğuna inanması. Bu algı genellikle duygusal olarak anlamlı hedeflere (örneğin, yakın ilişkiler) odaklanmayı artırır.

Geçerlik

Soylu ve Özekes (2019) tarafından gerçekleştirilen uyarlama çalışmasında, ölçeğin yapısal geçerliğini değerlendirmek üzere çeşitli analizler kullanılmıştır. Yapılan Faktör Analizi, orijinal ölçeğin teorik yapısına uygun olarak iki faktörlü yapının (Sınırsızlık ve Sınırlılık) Türk örnekleminde de doğrulandığını göstermiştir.

Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) sonuçları, modelin kabul edilebilir düzeyde uyum indekslerine sahip olduğunu ortaya koymuştur (örneğin, CFI, TLI ve RMSEA değerleri). Ayrıca, ölçeğin diğer ilgili yapılarla (örneğin, yaşam doyumu, yaşlanma kaygısı) ilişkileri incelenerek ölçüt bağıntılı geçerliği de desteklenmiştir. Bu bulgular, GZPO’nun Türk popülasyonunda Gelecek Zaman Perspektifi yapısını geçerli bir şekilde ölçtüğünü kanıtlamaktadır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik çalışmaları, iç tutarlılık katsayıları (Cronbach Alfa) aracılığıyla rapor edilmiştir. Uyarlama çalışmasında, ölçeğin tamamı ve alt boyutları için yüksek düzeyde iç tutarlılık değerleri elde edilmiştir. Bu katsayılar, ölçek maddelerinin aynı psikolojik yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermiştir.

Genellikle Sınırsızlık ve Sınırlılık alt boyutlarının her biri için Cronbach Alfa değerlerinin .70 ile .90 arasında değiştiği bildirilmiştir, bu da ölçeğin güvenilir bir ölçüm aracı olduğunu teyit etmektedir. Ek olarak, test-tekrar test güvenilirliği çalışmaları da ölçeğin zaman içinde kararlı sonuçlar verdiğini desteklemektedir.

Faktör Analizi

Uyarlama çalışmasında, ölçeğin faktör yapısını incelemek için hem Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) hem de Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. AFA, orijinal ölçekteki temel iki faktörlü yapının (Zamanın Sınırsızlığı ve Zamanın Sınırlılığı) Türk verilerinde de belirginleştiğini göstermiştir.

DFA, iki faktörlü modelin yapısal uyumunu test etmiş ve modelin veriyle iyi bir uyum sergilediği sonucuna varılmıştır. Bu analizler, GZPO’nun temel teorik yapısını koruduğunu ve Türk kültüründe de geçerli bir ölçüm yapısı sunduğunu destekleyen güçlü kanıtlar sağlamıştır.

Araç

Test Türü: Uyarlama (Orjinal ölçek Carstensen, 2006 tarafından geliştirilmiştir).

Format: Öz bildirim ölçeği (Self-Report Scale).

Maddeler: Orijinal ölçek genellikle 10 ila 15 madde arasında değişir. Uyarlamada kullanılan madde sayısı ilgili yayında belirtilmiştir.

Derecelendirme: Genellikle 5 veya 7 noktalı Likert tipi derecelendirme kullanılmaktadır (Örneğin, 1=Kesinlikle Katılmıyorum’dan 7=Kesinlikle Katılıyorum’a).

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama), İngilizce (Orijinal).

Popülasyon Grubu: Genç yetişkinler, orta yaşlılar ve yaşlılar dahil olmak üzere genel popülasyon.

Yaş Grubu: 18 yaş ve üstü yetişkinler.

Popülasyon Detayları: Türkiye’de farklı yaş gruplarından alınan örneklem üzerinde test edilmiştir. Çalışmanın odak noktası yaş farklılıkları olduğu için geniş bir yaş aralığını kapsamaktadır.

Test Metodolojisi: Çeviri-Geri Çeviri yöntemiyle dil eşdeğerliği sağlanmış, ardından yapısal geçerlik ve iç tutarlılık analizleri yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Zaman Algısı, Yaşlanma, Gelecek Zaman Perspektifi, Psikometri, Türk Uyarlaması, Geçerlik, Güvenirlik.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Cem Soylu

Yazar ORCID Tanıtıcısı: Yayımlanan makalede belirtilmemiştir.

İletişim E-posta Adresi: [email protected]

Kurumsal Adres: Hacettepe Üniversitesi (Uyarlama çalışması sırasında ilgili kurum).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: Uyarlama ve psikometrik özelliklerin yayınlanma yılı 2019’dur.

İzinler ve Kullanım Ücreti: Ölçeğin akademik ve araştırma amaçlı kullanımı için sorumlu yazar (Cem Soylu) ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Ticari kullanım koşulları yazar tarafından belirlenir.

PDF Erişimi: Ölçeğin orijinal PDF materyaline aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir: gelecek-zaman-perspektifi-olcegi-toad.pdf

Kaynakça

Soylu, C., & Ozekes, B. C. (2019). Psychometric properties of the Future Time Perspective Scale for the Turkish population: Age differences in predictors of time perspective. The International Journal of Aging and Human Development, 1-22. https://doi.org/10.1177/0091415019836108.

Carstensen, L. L., & Lang, F. R. (2019). Socioemotional Selectivity Theory: Regulation of emotion and motivation with age. In V. L. Bengtson, R. A. Settersten, & D. S. Putney (Eds.), Handbook of theories of aging (pp. 377–395). Springer Publishing Company. (Orijinal teorik çerçeve kaynağı).

Gelecek Zaman Perspektifi Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir. (Orijinal kaynakta ölçek maddeleri metin olarak sağlanmadığı için, yalnızca bu not korunmuştur.)

(Maddeler, orijinal kaynak metinde sağlanmamıştır.)