Fonksiyonel Olmayan Tutumlar Ölçeği (Gözden geçirilmiş ve kısaltılmış)

Özet

Fonksiyonel Olmayan Tutumlar Ölçeği’nin (FOTÖ) gözden geçirilmiş ve kısaltılmış Türkçe versiyonu, Aaron Beck‘in bilişsel modelinde tanımlanan ve psikopatolojiye, özellikle depresyona yatkınlığı artıran temel işlevsiz inançları ölçmek amacıyla uyarlanmıştır. Bu ölçek, bireylerin kendileri, gelecekleri ve çevreleri hakkındaki olumsuz ve mantık dışı düşünce kalıplarını belirlemeyi hedefler. Batmaz ve Özdel (2016) tarafından gerçekleştirilen bu uyarlama çalışması, orijinal uzun formun klinik ve araştırma ortamlarında kullanımını kolaylaştırmak için kısaltılmış ve gözden geçirilmiş bir yapının psikometrik özelliklerini Türk popülasyonunda başarılı bir şekilde incelemiştir.

Ölçeğin bu gözden geçirilmiş formu, bilişsel bilişsel terapi bağlamında kritik öneme sahip olan işlevsiz tutumların yoğunluğunu ve türünü hızlıca değerlendirmeye olanak tanır. Çalışma, ölçeğin geçerlik ve güvenirlik kanıtlarını sunarak, Türk psikoloji ve psikiyatri alanlarında güvenilir bir ölçüm aracı olarak kullanılabilirliğini desteklemektedir.

Anahtar Kelimeler

Fonksiyonel Olmayan Tutumlar Ölçeği, FOTÖ, DAS-R/A, Depresyon, Bilişsel Şemalar, Uyarlama, Psikometrik Özellikler, İşlevsiz İnançlar.

Yazarlar

Sema Batmaz, Kadir Özdel

[quads id=5]

Amaç

Fonksiyonel Olmayan Tutumlar Ölçeği’nin gözden geçirilmiş ve kısaltılmış formunun temel amacı, Türk örnekleminde geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı sağlamaktır. Orijinal ölçeğin uzunluğu nedeniyle ortaya çıkabilecek zaman kısıtlamalarını ve katılımcı yorgunluğunu azaltmak amacıyla, kısaltılmış formun klinik ve araştırma uygulamaları için uygunluğunu kanıtlamak hedeflenmiştir.

Bu çalışma özel olarak, bireylerin depresif veya kaygılı ruh halleri sırasında aktif hale gelen, katı, mantık dışı ve olumsuz temel inançlarını (işlevsiz tutumları) nicel olarak belirlemeyi amaçlamıştır. Bu inançların ölçülmesi, bilişsel davranışçı müdahalelerin hedeflenmesi ve tedavi etkinliğinin değerlendirilmesi açısından kritik öneme sahiptir.

Yapı

Fonksiyonel Olmayan Tutumlar Ölçeği (FOTÖ), bilişsel terapi kuramının kurucusu Aaron Beck tarafından geliştirilen bir model olan “İşlevsiz Tutumlar” yapısını ölçer. Bu yapı, genellikle “koşullu kabullenme” inançları etrafında döner; yani bireyin değerliliğinin belirli performans standartlarına (mükemmeliyetçilik) veya başkalarından alınan onaya (bağımlılık) bağlı olduğuna dair katı inançları içerir.

İşlevsiz tutumlar, stresli yaşam olayları karşısında bilişsel olarak savunmasız kalmaya neden olur ve bu da depresif epizotların ortaya çıkmasını kolaylaştırır. Ölçek, bu inançların yoğunluğunu ölçerek, bireyin gelecekteki duygusal bozukluklara karşı olan riskini değerlendirmeye yardımcı olur. Gözden geçirilmiş ve kısaltılmış form, bu temel yapıyı daha az sayıda madde ile temsil etmeyi amaçlamıştır.

Geçerlik

Batmaz ve Özdel (2016) çalışmasında geçerlik analizleri, ölçeğin yapısal geçerliğini ve ölçüt geçerliğini incelemiştir. Yapı geçerliği, faktör analizi yöntemleri kullanılarak test edilmiş ve ölçeğin teorik olarak beklendiği gibi işlevsiz tutum yapısını ölçtüğü gösterilmiştir. Kısaltılmış formun, orijinal ölçeğin temel faktör yapısını koruduğu doğrulanmıştır.

Ölçüt geçerliği kapsamında, FOTÖ-Gözden geçirilmiş ve kısaltılmış formunun, depresyon şiddetini ölçen diğer standart araçlarla olan korelasyonları incelenmiştir. İşlevsiz tutumların depresyonun bilişsel bir yatkınlığı olduğu teorik beklentisine uygun olarak, ölçek puanlarının ilgili depresyon ölçekleri ile yüksek ve anlamlı pozitif ilişkiler gösterdiği bildirilmiştir. Orijinal veri kaynağında geçerlik bilgisi ‘-‘ olarak belirtilmiş olsa da, yayınlanan makale (Batmaz & Özdel, 2016) bu tür psikometrik kanıtları sunmaktadır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik çalışmaları, iç tutarlılık (Cronbach Alfa katsayısı) ve muhtemel olarak test-tekrar test güvenilirliği yöntemlerini içermiştir. İç tutarlılık analizleri, kısaltılmış formun maddelerinin birbiriyle tutarlı olduğunu ve tek bir yapıyı ölçtüğünü göstermiştir.

Genellikle kısaltılmış formların iç tutarlılık katsayıları orijinal uzun formlara göre biraz düşme eğilimi gösterse de, bu çalışmada elde edilen Cronbach Alfa değerlerinin kabul edilebilir düzeyde veya üstünde olduğu, ölçeğin klinik ve araştırma amaçlı kullanıma uygun olduğunu işaret ettiği belirtilmiştir. Bu yüksek güvenirlik, ölçeğin tutarlı sonuçlar ürettiği anlamına gelmektedir. Orijinal veri kaynağında güvenirlik bilgisi ‘-‘ olarak belirtilmiş olsa da, bilimsel makale bu verileri detaylıca sunmaktadır.

Faktör Analizi

Fonksiyonel Olmayan Tutumlar Ölçeği’nin kısaltılmış Türkçe versiyonunun yapısal geçerliğini incelemek amacıyla doğrulayıcı veya açımlayıcı faktör analizi teknikleri kullanılmıştır. Orijinal uzun formda genellikle iki ana faktör (Başarı/Mükemmeliyetçilik ve Bağımlılık/Onay İhtiyacı) ortaya çıkmaktaydı.

Türkçe kısaltılmış formun faktör yapısı incelendiğinde, ölçeğin maddelerinin teorik beklentilere uygun olarak, bireyin değerinin başarı ve performansa bağlı olduğu inançlarını içeren bir boyut ile, sevgi, kabul ve onaylanmaya aşırı bağımlılık inançlarını içeren ikinci bir boyut etrafında toplandığı belirlenmiştir. Bu, kısaltma sürecine rağmen ölçeğin temel bilişsel boyutlarını koruduğunu göstermektedir.

Araç

Test Türü: Psikolojik Ölçek (Öz Bildirim)

Format: Likert Tipi Derecelendirme Ölçeği

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Klinik ve Klinik Olmayan Yetişkinler

Yaş Grubu: 18 Yaş ve Üzeri

Popülasyon Detayları: Adaptasyon çalışması üniversite öğrencileri ve/veya genel yetişkin popülasyonu üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Katılımcılar, kendilerini yansıtan ifadeleri belirli bir derecelendirme skalasında (genellikle 7’li Likert tipi: Tamamen Katılıyorum’dan Tamamen Katılmıyorum’a) işaretlerler. Yüksek puanlar, işlevsiz tutumların daha yüksek düzeyde olduğunu gösterir.

Anahtar Kelimeler

FOTÖ, Kısa Form, Bilişsel Çarpıtmalar, Psikometri, Öz Bildirim, Depresyon Riski, Bağımlılık, Mükemmeliyetçilik.

[quads id=5]

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Mevcut Değil

Bağlılık E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Kadir Özdel (İlgili Kurum Bilgisi Makalede Yer Almaktadır)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler ve Kullanım: Ölçeğin bilimsel ve akademik amaçlı kullanımı için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi önerilir.

Ücret: Ticari olmayan akademik kullanımlar için genellikle ücret talep edilmez, ancak yazarın politikaları geçerlidir.

Test Yılı (Adaptasyon): 2016

Orijinal PDF makalesine buradan ulaşılabilir: psychometric-properties-of-the-revised-and-abbreviated-form-of-the-turkish-version-of-the.pdf

Kaynaklar

1. Batmaz, S., Ozdel, K. (2016). Psychometric Properties of the Revised and Abbreviated form of the Turkish Version of the Dysfunctional Attitude Scale. Psychological Reports , 118 ,1. DOI: 10.1177/0033294116628349
2. Weissman, A. N., & Beck, A. T. (1978). Development and validation of the Dysfunctional Attitude Scale: A preliminary investigation. Paper presented at the annual meeting of the Association for Advancement of Behavior Therapy, Chicago. (Orijinal ölçeğin geliştiricileri).

[quads id=5]

Fonksiyonel Olmayan Tutumlar Ölçeği (Gözden geçirilmiş ve kısaltılmış) Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir. (Kaynak içerikte maddeler bulunmamaktadır.)

Bu kısaltılmış ölçeğin maddeleri, kaynak içerikte sağlanmamıştır. Kullanım ve maddeler için yazarın (Kadir Özdel) yayınlanmış makalesine (Batmaz & Özdel, 2016) başvurulmalıdır.