Ergenlerin Sigaradan Beklentileri Ölçeği

Özet

Ergenlerin Sigaradan Beklentileri Ölçeği (SESA), ergenlerin sigara kullanımına ilişkin sahip oldukları olumlu veya olumsuz beklentileri değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş özgün bir aracın Türk kültürüne uyarlanmış halidir. Bu ölçek, özellikle gençlerde sigara içme davranışının başlaması ve sürdürülmesinde rol oynayan bilişsel mekanizmaları, yani sigara beklentilerini ölçmeyi hedefler. Ölçeğin uyarlaması, Yazıcı, Camadan ve Kahveci (2017) tarafından gerçekleştirilmiş olup, Türk ergenlerinin sigara ile ilgili tutumlarını derinlemesine anlamak için güçlü bir psikometrik araç sunmaktadır.

Uyarlama çalışması, ölçeğin orijinal yapısının Türkçe örneklemde de geçerli ve güvenilir olduğunu göstermeyi amaçlamıştır. Bu tür beklentiler, genellikle sosyal kabul görme, stres azaltma veya kilo kontrolü gibi algılanan faydalar etrafında şekillenir ve ergenlik döneminde riskli davranışların anlaşılmasında kritik bir rol oynar.

Anahtar Kelimeler

Ergenlerin Sigaradan Beklentileri Ölçeği, SESA, Sigara Beklentileri, Ergenlik, Tütün Kullanımı, Uyarlama, Psikometrik Özellikler, Bağımlılık.

Yazarlar

H. Yazıcı, Fatih Camadan, G. Kahveci.

Amaç

Ergenlerin Sigaradan Beklentileri Ölçeği’nin (SESA) temel amacı, ergenlerin sigara içme davranışına yönelik geliştirdikleri beklentileri, yani sigara içmenin getireceği düşünülen sonuçları (hem olumlu hem de olumsuz) güvenilir ve geçerli bir şekilde tespit etmektir. Bu ölçek, özellikle sigara kullanımını önleme ve bırakma programlarının geliştirilmesinde, risk altındaki gençlerin belirlenmesinde ve müdahale stratejilerinin bu bilişsel beklentilere göre özelleştirilmesinde kullanılır. Ölçeğin Türkiye uyarlaması, Türk gençlerinin kültürel ve sosyal bağlamda sigaraya yükledikleri anlamları ölçmek için tasarlanmıştır.

Ölçeğin sonuçları, bireyin sigara içme kararlarına etki eden temel motivasyon kaynaklarını ortaya çıkararak, eğitimcilerin ve sağlık profesyonellerinin daha etkili önleyici yaklaşımlar geliştirmesine olanak tanır. Ölçeğin uyarlama süreci, orijinal İngilizce versiyonun yapısal bütünlüğünü koruyarak, dilsel ve kültürel eşdeğerliğini sağlamayı hedeflemiştir.

Yapı

Ölçek, sigara içmeye yönelik bilişsel beklentiler yapısını ölçmektedir. Bu yapı, bireyin bir davranışı gerçekleştirdikten sonra ortaya çıkmasını beklediği sonuçları ifade eden Beklenti Kuramı’na dayanır. Sigara beklentileri genellikle çok boyutludur ve şunları içerir:

• Olumlu Beklentiler: Sigaranın sosyal kabulü artırması, rahatlama sağlaması, stresi azaltması veya performansı artırması gibi algılanan faydalar. Bu beklentiler, sigara içmeye başlama ve sürdürme davranışını doğrudan teşvik eder.
• Olumsuz Beklentiler: Sigaranın sağlık üzerindeki zararları, kötü koku, maliyet veya sosyal reddedilme gibi algılanan riskler. Bu beklentiler ise sigara kullanımına karşı koruyucu bir işlev görebilir.

SESA, bu beklentilerin şiddetini ölçerek, ergenlerdeki sigara kullanım riskini tahmin etmeye yardımcı olan psikolojik bir yapıyı temsil eder.

Geçerlik

Ölçeğin Türk kültürüne uyarlama çalışmasında (Yazıcı vd., 2017), ölçeğin yapısal geçerliği detaylı olarak incelenmiştir. Yapısal geçerlik, genellikle Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) yöntemleri kullanılarak test edilir. Bu analizler, ölçeğin orijinalinde yer alan alt boyutların Türkçe versiyonda da anlamlı ve tutarlı bir şekilde ayrıştığını göstermeyi amaçlar. Kaynak metinde spesifik değerler belirtilmemiş olsa da, uyarlama çalışması, ölçeğin geçerliğinin kabul edilebilir düzeyde olduğunu ortaya koymuştur.

Güvenirlik

Güvenirlik çalışmaları, ölçeğin ölçtüğü yapıyı tutarlı bir şekilde ölçebilme yeteneğini değerlendirir. Uyarlama çalışması kapsamında, ölçeğin iç tutarlılığı Cronbach Alfa katsayısı ile incelenmiştir. Yüksek Cronbach Alfa değerleri, ölçeğin maddelerinin aynı yapıyı ölçme konusunda yüksek bir uyum sergilediğini gösterir. Ayrıca, ölçeğin zamana karşı tutarlılığını değerlendirmek amacıyla test-tekrar test güvenilirliği de incelenmiş olabilir. Bu güvenirlik analizleri, SESA’nın Türk ergenleri popülasyonunda tutarlı ölçümler yapabildiğini teyit etmiştir.

Faktör Analizi

Ergenlerin Sigaradan Beklentileri Ölçeği’nin Türk kültürüne uyarlanması sırasında yapılan faktör analizi, ölçeğin çok boyutlu yapısını doğrulamıştır. Orijinal SESA, genellikle olumlu ve olumsuz beklentilere ayrılan birden fazla alt boyuttan oluşur. Uyarlama çalışmasında gerçekleştirilen Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA), bu alt boyutların Türkçe formda da yeterli uyum indeksleri ile temsil edildiğini göstermiştir. Bu, ölçeğin, sigara beklentilerinin farklı yönlerini bağımsız olarak ölçebilme yeteneğini kanıtlamaktadır.

Enstrüman Bilgileri

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Derecelendirme formatı (Orijinal ölçekte genellikle Likert tipi kullanılır, ancak spesifik derecelendirme bilgisi kaynakta yer almamaktadır.)

Language Available: Türkçe

Population Group: Ergenler (Adolescents)

Age Group: Genellikle ortaokul ve lise öğrencilerini kapsayan ergenlik dönemi.

Population Details: Türkiye’deki ergen popülasyonu üzerinde standartlaştırılmıştır.

Test Methodology: Öz bildirim ölçeği (Self-report scale).

Anahtar Kelimeler

SESA, Sigara Beklentileri, Ergenlik, Bağımlılık, Önleme, Bilişsel Değerlendirme, Psikometrik.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Uyarlama yazarları için ORCID bilgisi kaynakta belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses: Sorumlu Yazar Fatih Camadan için: [email protected]

Correspondence Address: İletişim e-posta adresi yukarıda belirtilmiştir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: Türkçe adaptasyon çalışması 2017 yılında yayımlanmıştır.

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanımı için orijinal geliştiricilerin ve uyarlama yazarlarının izni gerekebilir. Akademik veya araştırma amaçlı kullanımlarda genellikle yazar ile iletişime geçilmesi tavsiye edilir.

Kaynaklar

Ölçeğin Türk kültürüne uyarlanmasına ilişkin temel referans aşağıdadır:

• Yazıcı, H., Camadan, F. ve Kahveci, G. (2017). Adapting the Smoking Expectancy Scale for Adolescents (SESA) to Turkish culture. Addicta: The Turkish Journal on Addictions, 4, 207–220. http://dx.doi.org/10.15805/addicta.2017.4.2.0009

Ölçeğin orijinal PDF dosyası burada indirilebilir: smoking-expectancy-scale-for-adolescents-sesa-toad.pdf

Ergenlerin Sigaradan Beklentileri Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır. Maddeler, ilgili akademik yayından (Yazıcı, Camadan ve Kahveci, 2017) temin edilebilir.