Edmonton Kırılganlık Ölçeği

Özet

Edmonton Kırılganlık Ölçeği (EKS), orijinal Edmonton Frail Scale’in (EFS) Türkçe’ye kültürel ve dilsel adaptasyonu amacıyla geliştirilmiş bir araçtır. Bu ölçek, yaşlı bireylerde kırılganlık durumunu hızlı, güvenilir ve kapsamlı bir şekilde taramak için tasarlanmıştır. EKS, özellikle geriatri alanında çalışan klinisyenlere ve araştırmacılara, yaşlı hastaların fonksiyonel kapasitelerini, bilişsel durumlarını ve genel sağlıklarını değerlendirmede standart bir yöntem sunar.

Ölçeğin Türkçe popülasyonuna uyarlama ve validasyon çalışması Aygör-Eskiizmirli ve arkadaşları tarafından 2018 yılında gerçekleştirilmiş olup, Türk yaşlı bireyler arasında kırılganlığın erken teşhisi ve yönetimi için önemli bir psikometri aracı olarak kabul edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kırılganlık, geriatri, yaşlılık, Edmonton Kırılganlık Ölçeği, psikometri, uyarlama, tarama aracı.

Yazarlar

Hülya Eskiizmirli Aygör, Çiçek Fadıloğlu, Serap Şahin, Ferda Aykar Şenuzun, Fikri Akçiçek (Uyarlama Çalışması).

Amaç

Edmonton Kırılganlık Ölçeği’nin temel amacı, yaşlı erişkinlerdeki karmaşık ve çok boyutlu kırılganlık durumunu ölçmek ve derecelendirmektir. Kırılganlık, kişinin strese karşı direncini azaltan ve olumsuz sağlık sonuçları (düşmeler, hastaneye yatış, fonksiyonel kayıp) riskini önemli ölçüde artıran bir sendromdur. Bu ölçek, risk altındaki bireyleri hızlıca tespit ederek koruyucu ve tedavi edici müdahalelerin zamanında başlatılmasına olanak tanır.

Ölçek, klinik ortamda (hastaneler, huzurevleri) kolayca uygulanabilmesi sayesinde, rutin sağlık değerlendirmelerinin bir parçası olarak kullanılabilir. Türkçe uyarlama çalışması, bu değerli aracın Türk popülasyonunun demografik ve kültürel yapısına uygunluğunu sağlamayı amaçlamıştır.

Yapı

Edmonton Kırılganlık Ölçeği (EKS), kırılganlığı tek bir fizyolojik gösterge yerine, yaşlı bireyin genel durumunu yansıtan dokuz (9) farklı alandan oluşan çok boyutlu bir yapı olarak ele alır. Ölçek, bu dokuz domainden elde edilen puanların toplamıyla genel bir kırılganlık skoru üretir (0-17 puan).

Ölçeğin ölçtüğü temel boyutlar ve bu boyutların kırılganlık yapısına katkısı şunlardır:

• Biliş: Kırılganlıkla yakından ilişkili olan bilişsel gerilemenin tespiti.
• Genel Sağlık Durumu: Akut veya kronik hastalık yükünün değerlendirilmesi.
• Fonksiyonel Bağımsızlık: Günlük yaşam aktivitelerini bağımsız yapabilme düzeyi.
• Sosyal Destek: Yetersiz sosyal desteğin kırılganlık üzerindeki etkisinin belirlenmesi.
• Beslenme: İstem dışı kilo kaybı veya yetersiz beslenme riski.
• Ruh Hali: Depresyon ve anksiyete gibi duygusal durumların değerlendirilmesi.
• Kontinans: İdrar veya dışkı kaçırma durumunun tespiti.
• İlaç Kullanımı: Çoklu ilaç kullanımı (polifarmasi) ve potansiyel yan etkiler.
• Mobilite: Yürüme hızı ve denge gibi fiziksel performans göstergeleri.

Geçerlik

Edmonton Kırılganlık Ölçeği’nin Türkçe versiyonunun geçerlik çalışmaları, Aygör-Eskiizmirli ve arkadaşları (2018) tarafından yapılmıştır. Bu çalışmada, ölçeğin yapı geçerliği ve kriter geçerliği incelenmiştir. Yapı geçerliği açısından, ölçeğin teorik olarak kırılganlık olarak tanımlanan çok boyutlu yapıyı ölçme yeteneği doğrulanmıştır.

Orijinal EFS, klinik sonuçlarla (hastaneye yatış süresi, fonksiyonel düşüş, mortalite) güçlü bir ilişki göstererek yüksek kriter geçerliğine sahiptir. Türkçe uyarlama sürecinde, uzman görüşleri ve geri çeviri yöntemleri kullanılarak kültürel eşdeğerlik sağlanmış ve böylece Türk popülasyonunda da geçerli bir ölçüm aracı olduğu gösterilmiştir.

Güvenirlik

Türkçe uyarlanan Edmonton Kırılganlık Ölçeği’nin psikometri analizleri kapsamında güvenirlik değerlendirmesi yapılmıştır. Güvenirlik, ölçeğin tutarlı sonuçlar üretme yeteneğini ifade eder. Genellikle iç tutarlılık (Cronbach Alfa katsayısı) ve test-tekrar test güvenirliği incelenir.

Uyarlama çalışmasında elde edilen iç tutarlılık katsayıları, ölçek maddelerinin aynı temel yapıyı ölçmede ne kadar başarılı olduğunu göstermiştir. Yüksek iç tutarlılık değerleri, EKS’nin Türk yaşlı popülasyonunda güvenilir bir tarama aracı olarak kullanılabileceğini desteklemektedir. Ayrıca, test-tekrar test güvenirliği çalışmaları, kısa zaman aralıklarında yapılan tekrarlı uygulamalarda benzer sonuçlar elde edildiğini kanıtlayarak ölçeğin zamansal stabilitesini teyit etmiştir.

Faktör Analizi

Edmonton Kırılganlık Ölçeği, tek bir faktör yükü yerine, kırılganlığın dokuz farklı bileşenini ölçmeyi amaçlayan kapsamlı bir araçtır. Bu nedenle, ölçeğin faktör yapısı genellikle multidisipliner bir modeli destekler. Faktör analizi, maddelerin hangi temel boyutlarla ilişkili olduğunu ve bu boyutların teorik yapıya ne kadar uyduğunu belirlemek için kullanılır.

Türkçe uyarlama çalışmasında, EKS’nin orijinal dokuz boyutlu yapısının Türk yaşlı bireylerde de korunduğu ve her bir maddenin kırılganlığın genel ölçümüne anlamlı katkılar sağladığı istatistiksel olarak gösterilmiştir. Bu, ölçeğin kırılganlığı sadece fiziksel değil, aynı zamanda bilişsel ve psikososyal açılardan da yakalama başarısını pekiştirmiştir.

Araç

Test Türü: Uyarlama

Format: Klinik gözlem, basit performans testleri ve hasta/bakıcı raporlamasını içeren çok maddeli ölçüm aracı.

Mevcut Diller: Türkçe, İngilizce (Orijinal) ve diğer birçok dil.

Popülasyon Grubu: Yaşlı Bireyler.

Yaş Grubu: Genellikle 65 yaş ve üzeri.

Popülasyon Detayları: Türk uyarlaması çalışması, hastanede yatan ve ayakta tedavi gören yaşlı bireyleri kapsayan çeşitli ortamlarda gerçekleştirilmiştir. Ölçek, hem ayakta hem de yatan hastalar için uygundur.

Test Metodolojisi: Uygulama, bilişsel testler (saat çizme testi veya benzeri), fiziksel performans testleri (zamanlı kalk ve yürü testi) ve kişinin kendi sağlık durumu hakkındaki sorulara yanıtlarını içerir. Skorlama, 0 (kırılgan değil) ile 17 (ciddi kırılganlık) arasında değişir. Klinik olarak 5 ve üzeri puanlar genellikle kırılganlık olarak kabul edilir.

Anahtar Kelimeler

Kırılganlık taraması, geriatri, fonksiyonel durum, gerontoloji, klinik değerlendirme.

Yazarlar

Sorumlu Yazar (Uyarlama): Hülya Eskiizmirli Aygör

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilinmiyor

Bağlantı E-posta Adresleri: Bilinmiyor

Yazışma Adresi: Ege Üniversitesi, Hemşirelik Fakültesi, İç Hastalıkları Hemşireliği Anabilim Dalı, İzmir, Türkiye (Uyarlama çalışması referans alınmıştır).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Edmonton Kırılganlık Ölçeği (EFS), genel olarak klinik araştırma ve uygulama için serbestçe erişilebilir bir araçtır, ancak resmi ticari kullanım veya büyük çaplı araştırmalar için orijinal geliştiricilerden (University of Alberta) izin alınması tavsiye edilir. Ölçeğin Türkçe’ye uyarlama çalışması 2018 yılında yayımlanmıştır.

Derecelendirme: Ölçek, toplam 17 puan üzerinden değerlendirilir. Puanlar, kırılganlık seviyesini kategorize etmek için kullanılır:

• 0-4 Puan: Kırılgan değil veya çok hafif kırılgan.
• 5-8 Puan: Hafif kırılgan.
• 9-17 Puan: Orta veya şiddetli kırılganlık.

Kaynaklar

Aygör-Eskiizmirli, H., Fadıloğlu, Ç., Şahin, S., Aykar-Şenuzun, F., & Akçiçek, F. (2018). Validation of Edmonton Frail Scale into elderly Turkish population. Archives of Gerontology and Geriatrics, 76, 133-137. https://doi.org/10.1016/j.archger.2018.02.003

Ölçeğin orijinal PDF belgesi aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir:

edmonton-frail-scale-toad.pdf

Edmonton Kırılganlık Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Sağlanan kaynak içerikte Edmonton Kırılganlık Ölçeği’nin (EKS) maddeleri yer almamaktadır. Ancak ölçek, dokuz temel alanı değerlendiren maddelerden oluşur. Bu alanlar şunlardır:

• Biliş (Cognition)
• Genel Sağlık Durumu (General Health Status)
• Fonksiyonel Bağımsızlık (Functional Independence)
• Sosyal Destek (Social Support)
• Beslenme (Nutrition)
• Ruh Hali (Mood)
• Kontinans (Continence)
• İlaç Kullanımı (Medication Use)
• Mobilite (Mobility)