Doğayla İlişkili Olma (DİO-21) Ölçeği

Özet

Doğayla İlişkili Olma (DİO-21) Ölçeği, bireylerin doğayla olan duygusal ve bilişsel bağlarının derinliğini ölçmek amacıyla Türkçeye uyarlanmış 21 maddelik bir psikometrik araçtır. Ölçek, Hakan Sarıçam ve S. H. Şahin (2015) tarafından, orijinal yapısına sadık kalınarak 3 alt boyutlu bir formda geliştirilmiştir. Ölçeğin temel amacı, bireyin doğa ile kurduğu ilişkiyi; doğayla ilişkiye bakış açısı, doğayla ilişkide kendilik ve doğayla ilişkide deneyimler olmak üzere üç temel boyutta bilimsel olarak değerlendirmektir. DİO-21, 5’li Likert tipi bir derecelendirme kullanmaktadır ve geçerlik çalışmaları öğrencilerden oluşan bir çalışma grubu üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Doğayla İlişkili Olma Ölçeği, DİO-21, doğa bağlantısı, öz-aşkınlık, Açıklayıcı Faktör Analizi (AFA), çevre psikolojisi, uyarlama.

Yazarlar

Hakan Sarıçam, S. H. Şahin.

Amaç

Doğayla İlişkili Olma (DİO-21) Ölçeği, bireylerin doğal çevreyle kurdukları duygusal, bilişsel ve deneysel bağlantının niteliğini ve gücünü güvenilir bir şekilde ölçmeyi amaçlamaktadır. Ölçeğin uyarlama çalışması, bu yapının Türk kültüründe ve popülasyonunda geçerli ve güvenilir bir biçimde değerlendirilebilmesi için gerçekleştirilmiştir.

Ölçek, özellikle bireyin kendini doğanın ayrılmaz bir parçası olarak algılama derecesini ve doğayla ilişki düzeyinin öz-aşkınlık gibi daha geniş psikolojik yapılarla olan ilişkisini incelemek üzere tasarlanmıştır. Bu sayede, doğa koruma davranışları, ekolojik tutumlar ve çevresel sürdürülebilirlik alanlarında yapılan araştırmalara güçlü bir psikometrik temel sağlamaktadır.

Yapı

DİO-21 Ölçeği, bireyin doğayla olan ilişkisini çok boyutlu bir yapı olarak kavramsallaştırır ve toplam 21 maddeden oluşur. Ölçek, orijinal yapısına uygun olarak 3 alt boyutta ölçüm yapmaktadır. Bu alt boyutlar, bireyin doğayla olan bağını farklı perspektiflerden değerlendirir.

Ölçeğin faktör yapısı, aşağıdaki üç temel alt boyutu içermektedir:

• Doğayla İlişkiye Bakış Açısı: Bireyin doğanın varlığına, değerine ve korunmasının gerekliliğine dair genel inanç ve tutumlarını ölçer.
• Doğayla İlişkide Kendilik: Bireyin kendini doğadan ayrı görmeyip, tam tersine doğanın bir parçası olarak tanımlama derecesini ifade eder.
• Doğayla İlişkide Deneyimler: Bireyin doğal ortamlarda bulunmaktan aldığı keyfi, huzuru ve doğadan uzak kalmaya yönelik hissettiği rahatsızlıkları kapsar.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliği için yapılan ilk çalışmada 358 öğrenciden elde edilen veriler analiz edilmiştir. Verilerin faktör analizine uygunluğunu belirlemek amacıyla Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) katsayısı ve Bartlett Sphericity Testi kullanılmıştır. Analiz sonuçları, KMO örneklem uygunluk katsayısının .77 olduğunu göstermiştir (ki bu değer .60 eşiğinin üzerindedir). Bartlett Sphericity Testi sonucu ise χ2 değeri 901.767 (p<.001, sd=195) olarak istatistiksel açıdan anlamlı bulunmuştur, bu da verilerin faktörleştirme için uygun olduğunu kanıtlamaktadır.

Ölçeğin benzer ölçek geçerliği kapsamında, DİO-21’in Doğayla İlişkilik Ölçeği ve Yeni Ekolojik Paradigma Ölçeği ile ilişkisi incelenmiştir. Bu analizler sonucunda elde edilen korelasyon katsayısı r= .61 olup, DİO-21’in benzer teorik yapıları ölçen diğer araçlarla yüksek düzeyde tutarlılık sergilediğini göstermektedir.

Güvenirlik

Doğayla İlişkili Olma (DİO-21) Ölçeği’nin güvenirlik çalışmaları, iç tutarlılık ve test-tekrar test yöntemleriyle değerlendirilmiştir. İç tutarlılık güvenirliği, ölçeğin bütünü için Cronbach Alfa katsayısı kullanılarak hesaplanmış ve .76 olarak rapor edilmiştir. Bu değer, ölçek maddelerinin tutarlı bir şekilde aynı yapıyı ölçtüğünü göstermektedir.

Ölçeğin zamana karşı kararlılığını incelemek amacıyla, 18 gün arayla uygulanan test-tekrar test korelasyon katsayısı r= .68 olarak hesaplanmıştır. Ayrıca, ölçeğin düzeltilmiş madde toplam korelasyon katsayıları .29 ile .61 arasında sıralanmaktadır. Alt %27 ve üst %27 grupları arasındaki değerlerin anlamlı bir şekilde farklılaşması, maddelerin ölçülen yapıyı ayırt etme gücünün yüksek olduğunu teyit etmektedir.

Faktör Analizi

Ölçeğin faktör yapısını incelemek üzere yetişkinlerden oluşan çalışma grubunda Açıklayıcı Faktör Analizi (AFA) gerçekleştirilmiştir. İlk AFA uygulamasında maddeler serbest bırakıldığında özdeğeri 1’in üzerinde 6 faktör elde edilmiştir. Ancak, yatay eksen (Scree Plot) grafiğinin incelenmesi, ölçeğin ideal olarak 3 boyutlu bir yapıyı işaret ettiğini göstermiştir.

Bu gözlem üzerine AFA yeniden yapılmış ve 3 faktörle sınırlandırılmıştır. Bu sınırlı analiz sonucunda, toplam varyansın %47.38’ini açıklayan, orijinal ölçeğe uygun 3 faktörlü bir yapı elde edilmiştir. Ancak, bazı maddelerin iki farklı faktörde yer alması nedeniyle, yapısal netliği artırmak amacıyla analiz tekrar uygulanmış ve bu sefer maddeler tek faktörle sınırlandırılmıştır (Nisbet, Zelenski ve Murphy, 2009 çalışması referans alınarak). Tek faktörlü bu yapı, toplam varyansın %38.71’ini açıklamış olup, madde faktör yükleri .30 ile .69 arasında değişmektedir.

Ölçek Bilgileri

Test Type: Uyarlama

Format: 21 madde, 3 alt boyutlu öz bildirim ölçeği.

Language Available: Türkçe

Population Group: Yetişkinler ve Öğrenciler

Age Group: Belirtilmemiş (Çalışma lise/üniversite öğrencileri üzerinde yapılmıştır).

Population Details: Yapı geçerliği çalışması 358 öğrenci üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Methodology: 5’li Likert tipi derecelendirme (1=Kesinlikle katılmıyorum, 5=Kesinlikle Katılıyorum) kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Doğa, çevre, ekolojik paradigma, Cronbach Alfa, test-tekrar test, psikometrik özellikler, faktör yükleri.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilgi mevcut değil.

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: Bilgi mevcut değil.

İzinler, Ücret ve Uygulama Yılı

Ölçeğin Türkçe uyarlama ve ilk psikometrik bulguları 2015 yılında yayınlanmıştır. Ölçeğin kullanımı ve detaylı bilgi için sorumlu yazar Hakan Sarıçam ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Ölçeğin orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: dogayla-iliskili-olma-dio-21-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Sarıçam, H., ve Şahin, S. H. (2015). Doğayla İlişkili Olma Ölçeğinin ilk psikometrik bulguları ve öz-aşkınlıkla ilişkisi. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(4), 267-280. DOI: http://dx.doi.org/10.12780/uusbd.70289

Büyüköztürk, Akgün, Kahveci, ve Demirel, (2004). (KMO ve Bartlett Sphericity Testi uygunluk kriterleri için referans.)

Nisbet, E. K., Zelenski, J. M., ve Murphy, S. A. (2009). (Faktör analizi sınırlaması için referans.)

Makalenin DergiPark linki: dergipark.ulakbim.gov.tr

Doğayla İlişkili Olma (DİO-21) Ölçeği Maddeleri

Ölçek toplamda 21 madde ve 3 alt boyuttan oluşmaktadır. Aşağıda örnek maddeler ve ait oldukları alt boyutlar listelenmiştir:

• 2. Bazı türlerin yok olması ya da soyunun tükenmesi normaldir. (Doğayla ilişkiye bakış açısı)
• 12. Ben doğadan ayrı değilim; doğanın bir parçasıyım. (Doğayka ilişkide kendilik)
• 13. Medeniyetten uzakta ve ormanın derinliklerinde olma düşüncesi korkunçtur. (Doğayla ilişkide deneyimler)