Alzheimer Hastalığıyla İlişkili Yaşam Kalitesi (AHİYK) Ölçeği

Özet

Alzheimer Hastalığıyla İlişkili Yaşam Kalitesi (AHİYK) Ölçeği, başlangıçta Logsdon ve arkadaşları tarafından geliştirilen Yaşam Kalitesi Ölçeği’nin (Quality of Life in Alzheimer’s Disease – QoL-AD) Türkçe diline kazandırılmış bir uyarlamasıdır. Bu ölçek, özellikle Alzheimer Hastalığı tanısı almış bireylerin kendi algılarına dayalı olarak yaşam kalitelerini sübjektif ve kapsamlı bir şekilde değerlendirmeyi amaçlar. Ölçek, hem hastaların hem de bakıcıların (veya vekillerin) bakış açılarından yaşam kalitesini ölçebilme potansiyeline sahiptir.

AHİYK Ölçeği’nin Türkçe geçerlilik ve güvenilirlik çalışması Meral Bozdemir, S. Karşıdağ, Ş. Şahin ve N. Çınar tarafından 2020 yılında gerçekleştirilmiştir. Bu çalışma, ölçeğin Türk kültürüne ve diline uygun psikometrik özelliklere sahip olduğunu göstererek, klinik ve araştırma ortamlarında yaşam kalitesi değerlendirmelerinin güvenilir bir araçla yapılmasını sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler

Alzheimer Hastalığı, Yaşam Kalitesi, AHİYK Ölçeği, Psikometri, Uyarlama, Demans, Geriatri, Bilişsel Bozukluk.

Yazarlar

Meral Bozdemir, S. Karşıdağ, Ş. Şahin, N. Çınar.

Amaç

AHİYK Ölçeği’nin temel amacı, Alzheimer Hastalığı olan bireylerin yaşam kalitesini bilimsel ve sistematik bir yöntemle ölçmektir. Bu, hem hastalığın ilerleyişinin yaşam kalitesi üzerindeki etkilerini izlemek hem de uygulanan tedavi ve bakım müdahalelerinin etkinliğini değerlendirmek için kritik öneme sahiptir. Ölçek, özellikle hastanın duygusal durumu, fiziksel sağlığı, sosyal ilişkileri ve günlük yaşam aktivitelerine katılımı gibi boyutlarda algılanan memnuniyeti belirlemeyi amaçlar.

Türkçe uyarlama çalışması, orijinal ölçeğin yapısal geçerliliğini ve iç tutarlılığını Türk popülasyonunda test ederek, sağlık profesyonellerinin ve araştırmacıların kültürel açıdan geçerli sonuçlar elde etmesini sağlamıştır.

Yapı

AHİYK Ölçeği, yaşam kalitesi kavramını çok boyutlu bir yapı olarak ele alır. Orijinal QoL-AD ölçeği genellikle 13 ila 15 madde içerir ve bu maddeler bireyin kendini iyi hissetme durumunu, sosyal işlevselliğini, fiziksel sağlığını ve çevresiyle olan etkileşimini kapsar. AHİYK, bu yapısal boyutları koruyarak hastanın sübjektif deneyimine odaklanır.

Ölçeğin ölçtüğü temel yapılar şunları içerir:

• Fiziksel Sağlık ve Enerji Düzeyi.
• Duygusal Durum (Mutluluk, Depresyon).
• Sosyal İlişkiler ve Destek.
• Mali Durum ve Yaşam Koşullarına İlişkin Memnuniyet.
• Günlük Yaşam Aktivitelerinde Bağımsızlık Algısı.

Geçerlik

Bozdemir ve arkadaşlarının 2020 yılındaki uyarlama çalışması, AHİYK Ölçeği’nin Türkçe versiyonunun geçerliliğini incelemiştir. Geçerlilik çalışmaları genellikle yapı geçerliliği (Construct Validity) ve eş zamanlı geçerliliği (Concurrent Validity) kapsar. Yapı geçerliliği, ölçeğin teorik olarak ölçmesi beklenen yapıyı ne kadar iyi ölçtüğünü gösterir.

Uyarlama sürecinde, ölçeğin maddelerinin Türk kültüründe de aynı anlamı taşıdığını doğrulamak amacıyla dilsel ve kültürel geçerlilik çalışmaları yapılmıştır. Bu çalışmalar, ölçeğin Alzheimer Hastalığı olan bireylerin yaşam kalitesini tutarlı bir şekilde ölçtüğünü doğrulamıştır. Detaylı geçerlilik katsayıları için orijinal makaleye başvurulması gerekmektedir.

Güvenirlik

Güvenirlik (Reliability) çalışması, ölçeğin farklı zamanlarda veya farklı madde setleriyle tutarlı sonuçlar üretme yeteneğini gösterir. Bozdemir ve arkadaşlarının çalışmasında, AHİYK Ölçeği’nin iç tutarlılığı (Internal Consistency) yaygın olarak kullanılan Cronbach Alfa katsayısı ile değerlendirilmiştir.

Yüksek bir Cronbach Alfa değeri, ölçekteki maddelerin aynı yapıyı ölçme konusunda birbiriyle tutarlı olduğunu gösterir. Bu çalışma, AHİYK’nın Türkçe formunun kabul edilebilir düzeyde veya yüksek düzeyde güvenilirlik değerlerine sahip olduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca, bazı uyarlama çalışmalarında test-tekrar test güvenirliği de incelenerek ölçeğin zaman içinde kararlılığı kanıtlanmıştır.

Faktör Analizi

AHİYK Ölçeği’nin Türkçe uyarlama çalışmasında, ölçeğin orijinal yapısını Türk popülasyonunda da koruyup korumadığını belirlemek amacıyla faktör analizi teknikleri kullanılmıştır. Genellikle Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) uygulanarak orijinal 13-15 maddeli yapının kültürel adaptasyon sonrasında da uygun uyum indekslerine (fit indices) sahip olup olmadığı test edilir.

Başarılı bir faktör analizi, ölçeğin maddelerinin teorik olarak öngörülen boyutlar altında toplandığını ve bu boyutların yaşam kalitesi yapısını doğru bir şekilde temsil ettiğini teyit eder. Bu, ölçeğin yapısal bütünlüğünün korunduğunu ve klinik uygulamada alt boyut skorlarının güvenle kullanılabileceğini gösterir.

Enstrüman

Test Türü: Uyarlama ve Psikometrik Özellik Çalışması

Format: Çok Maddeli Öz Bildirim/Vekil Bildirimi Ölçeği (Genellikle 4’lü Likert tipi derecelendirme kullanılır, örneğin: 1=Hiç değil, 4=Çok).

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlanan Versiyon), Orijinal Versiyon İngilizcedir.

Popülasyon Grubu: Alzheimer Hastalığı tanısı konmuş bireyler ve onların birincil bakıcıları/vekilleri.

Yaş Grubu: Genellikle 65 yaş üstü yetişkin ve yaşlı popülasyon.

Popülasyon Detayları: Bilişsel bozukluğun hafif ila orta düzeyde olduğu, ölçek maddelerini anlayabilecek veya bakıcısı aracılığıyla doldurulabilecek bireyler.

Test Metodolojisi: Klinisyenler, araştırmacılar veya eğitimli personel tarafından birebir görüşme yoluyla veya öz-bildirim şeklinde uygulanabilen standardize edilmiş anket formatı.

Anahtar Kelimeler

Bilişsel Gerileme, Yaşam Memnuniyeti, Öz-Bildirim, QoL-AD, Geropsikiyatri, Psikolojik Değerlendirme.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Meral Bozdemir

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değildir.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Makalede belirtilen yazarın kurumsal adresi.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

AHİYK Ölçeği’nin Türkçe versiyonunun geçerlilik ve güvenilirlik çalışması 2020 yılında yayınlanmıştır. Ölçeğin kullanımı için orijinal geliştiricilerin (Logsdon ve ark.) izinlerinin yanı sıra, Türkçe uyarlamasını yapan yazarlardan da izin alınması gerekebilir. Kullanım ücreti ve izin detayları için sorumlu yazar Meral Bozdemir ile iletişime geçilmesi tavsiye edilir. Ölçeğin orijinal PDF belgesi şuradan indirilebilir: alzheimer-hastaligiyla-iliskili-yasam-kalitesi-ahiyk-olcegi-toad.pdf

Referanslar

Bozdemir, M., Karşıdağ, S., Şahin, Ş. & Çınar, N. (2020). Alzheimer Hastalığıyla İlişkili Yaşam Kalitesi Ölçeği (AHİYK)’nin Türkçe versiyonunun geçerlilik güvenilirlik çalışması. Journal of Contemporary Medicine, 10(4), 1-6. DOI: 10.16899/jcm.739551

Makalenin tam metnine Dergipark üzerinden erişim sağlanabilir: dergipark.org.tr

Orijinal Ölçek Referansı (Çıkarımsal): Logsdon, R. G., Gibbons, L. E., McCurry, S. M., & Teri, L. (1999). Quality of life in Alzheimer’s disease: self-report vs. proxy report. The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences, 54(1), P45-P52.

Alzheimer Hastalığıyla İlişkili Yaşam Kalitesi (AHİYK) Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir. Ölçeğin maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır. Maddelerin tam listesi için lütfen Bozdemir ve arkadaşlarının (2020) orijinal makalesine bakınız.