Diyabetik Ayak Bakımı Öz-Etkililik Ölçeği

Özet

Diyabetik Ayak Bakımı Öz-Etkililik Ölçeği, diyabet hastalarının ayak bakımı uygulamalarını gerçekleştirme konusundaki algılanan yeterliliklerini (öz-etkililiklerini) ölçmek amacıyla Türkçeye uyarlaması yapılmış psikometrik bir araçtır. Ölçek, diyabet yönetiminin kritik bir parçası olan ayak bakım davranışlarının düzenli ve doğru bir şekilde yerine getirilip getirilmediğini, bireyin bu davranışları yapabilme becerisine ne kadar güvendiğini değerlendirmeye odaklanır. Bu öz-etkililik düzeyinin belirlenmesi, özellikle diyabetik ayak ülseri gibi ciddi komplikasyonların önlenmesi ve hasta eğitim programlarının etkinliğinin artırılması açısından büyük önem taşımaktadır.

Ölçeğin Türk kültürü ve diline adaptasyonu, Emine Kır Biçer tarafından 2011 yılında hazırlanan doktora tezi kapsamında gerçekleştirilmiştir. Bu çalışma, diyabetli bireylerde ayak bakımı uygulamaları ile öz-etkililik arasındaki ilişkiyi incelemeyi amaçlamıştır.

Anahtar Kelimeler

Diyabet, Öz-Etkililik, Ayak Bakımı, Kronik Hastalık Yönetimi, Diyabetik Ayak, Uyarlama, Psikometrik

Yazarlar

Emine Kır Biçer

Amaç

Diyabetik Ayak Bakımı Öz-Etkililik Ölçeği’nin temel amacı, diyabet tanısı almış bireylerin, diyabetik ayak komplikasyonlarını önlemeye yönelik günlük ve periyodik ayak bakımı rutinlerini uygulama konusundaki inanç düzeylerini nicel olarak belirlemektir. Bu ölçek, hastaların kendi sağlık davranışlarını yönetme yeteneğine duydukları güveni ölçerek, sağlık profesyonellerine risk altındaki hastaları belirleme ve kişiselleştirilmiş müdahale stratejileri geliştirme konusunda yol göstermektedir.

Ölçek, aynı zamanda eğitimsel müdahalelerin etkinliğini değerlendirmek için de kullanılmaktadır. Bir eğitim programı sonrasında hastaların ayak bakımı öz-etkililik düzeylerindeki artışın ölçülmesi, verilen eğitimin davranış değişikliği üzerindeki etkisini ortaya koyar.

Yapı

Ölçek, Albert Bandura’nın Sosyal Bilişsel Teorisinin merkezi bir kavramı olan öz-etkililik (self-efficacy) yapısını ölçmektedir. Öz-etkililik, bireyin belirli sonuçları elde etmek için gerekli eylemleri başarılı bir şekilde gerçekleştirebileceğine dair kişisel inancıdır. Bu ölçek özelinde, bireyin tırnak kesme, ayak hijyeni sağlama, düzenli ayak kontrolü yapma ve uygun ayakkabı seçimi gibi spesifik ayak bakımı görevlerini yerine getirme konusundaki güvenini değerlendirir.

Ölçek maddeleri genellikle, zorlu durumlar karşısında bile ayak bakımı davranışlarını sürdürme becerisine odaklanır. Yüksek öz-etkililik puanı, bireyin karmaşık ve sürekli dikkat gerektiren bu koruyucu davranışları sürdürme olasılığının daha yüksek olduğunu işaret eder.

Geçerlik

Diyabetik Ayak Bakımı Öz-Etkililik Ölçeği’nin geçerlik çalışmalarına dair spesifik istatistiksel değerler orijinal kaynakta doğrudan listelenmemiştir; ancak 2011 tarihli doktora tezinde detaylı bir uyarlama çalışmasının parçası olarak geçerliğin incelendiği varsayılmaktadır. Tipik bir uyarlama çalışmasında, içerik geçerliği (uzman görüşleri ile) ve yapı geçerliği (faktör analizi ile) yöntemlerinin kullanıldığı beklenmektedir.

Yapı geçerliği, ölçeğin gerçekten ölçmeyi amaçladığı psikolojik yapıyı (öz-etkililik) ölçüp ölçmediğini kanıtlamayı içerir. Bu, genellikle faktör analizi teknikleri kullanılarak ölçek maddelerinin beklenen alt boyutlar altında toplanıp toplanmadığının incelenmesiyle sağlanır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizlerine ait spesifik katsayılar (örneğin, Cronbach Alfa değeri) bu özet bilgide yer almamaktadır. Ancak, ölçeğin tutarlılığını ve kararlılığını belirlemek amacıyla iç tutarlılık analizlerinin (Cronbach Alfa katsayısı) ve/veya test-tekrar test güvenilirliği çalışmalarının adaptasyon sürecinde yürütülmüş olması gerekmektedir.

Yüksek güvenirlik katsayısı, ölçeğin aynı bireyde farklı zamanlarda uygulandığında veya farklı madde setleri kullanıldığında benzer sonuçlar üreteceği anlamına gelir, bu da ölçüm aracının kararlılığını gösterir.

Faktör Analizi

Diyabetik Ayak Bakımı Öz-Etkililik Ölçeği’nin adaptasyon çalışması sırasında, orijinal ölçeğin faktör yapısının Türkçe versiyonunda da korunup korunmadığını incelemek amacıyla faktör analizi uygulanmıştır. Bu analiz, ölçeğin çok boyutlu bir yapıya sahip olup olmadığını ve eğer öyleyse, ayak bakımı öz-etkililiğinin hangi spesifik alt boyutlara ayrıldığını belirlemeye yardımcı olur.

Faktör analizi sonuçları, ölçeğin yapısal geçerliğini destekleyerek, diyabetli bireylerde ayak bakımı öz-etkililiğinin teorik modelle uyumlu olduğunu göstermelidir.

Araç

Test Türü: Uyarlama (Adaptasyon)

Format: Genellikle Likert tipi derecelendirme formatında, öz bildirim (self-report) ölçeği olarak kullanılır. (Derecelendirme bilgisi kaynakta belirtilmemiştir.)

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Diyabet tanısı almış hastalar

Yaş Grubu: Yetişkinler

Popülasyon Detayları: Tip 1 veya Tip 2 Diyabet Mellitus tanısı almış, ayak bakımı uygulamalarını öğrenmiş veya bu konuda bilgi sahibi olan bireyler.

Test Metodolojisi: Psikometrik ölçüm aracı. Bireylerin belirli ayak bakımı davranışlarını gerçekleştirme konusundaki güvenlerini ölçmeye dayalı anket metodolojisi.

Anahtar Kelimeler

Sağlık Davranışları, Kronik Hastalık, Hasta Eğitimi, Özgüven, Ölçek Geliştirme, Psikometrik, Hemşirelik

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Veri mevcut değil.

Kurum E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü (2011 Doktora Tezi dönemi itibarıyla).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı (Uyarlama): 2011

İzinler: Ölçeğin kullanımı için orijinal ölçek geliştiricisinden ve adaptasyon çalışmasını yapan sorumlu yazar Emine Kır Biçer’den izin alınması önerilir. Ölçek, bir doktora tezi kapsamında geliştirilmiştir.

Ücret: Ticari olmayan akademik kullanımlar için genellikle ücretsizdir; ancak yazar ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi şuradan indirilebilir: diyabetik-ayak-bakimi-oz-etkililik-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

1. Kır-Biçer, E. (2011). Diyabetli hastalarda ayak bakım uygulamaları ve öz etkililiğin değerlendirilmesi (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. (Tez bağlantısı: tez.yok.gov.tr)

2. Sorumlu Yazar İletişim: [email protected]

Diyabetik Ayak Bakımı Öz-Etkililik Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir. Ölçek maddeleri kaynak içerikte yer almamaktadır.

Diyabetik Ayak Bakımı Öz-Etkililik Ölçeği’ne ait maddeler, bu kaynakta sağlanan özet bilgide yer almamaktadır. Detaylı maddeler için Kır-Biçer (2011) tarafından hazırlanan doktora tezine başvurulması gerekmektedir.