Dini Davranış Envanteri

Özet

Dini Davranış Envanteri, M. D. Karaçoşkun tarafından 1998 yılında tamamlanan doktora tezi kapsamında geliştirilmiş bir ölçme aracıdır. Bu envanterin temel amacı, bireylerin dini inançları olan İman ile sergiledikleri fiili dini eylemler (Amel) arasındaki ilişkiyi psiko-sosyal açıdan incelemektir. Ölçek, özellikle bireylerin günlük yaşamlarında uyguladıkları dini vecibeleri ve pratikleri sistematik bir şekilde ölçmeyi hedeflemektedir. Bu, dini davranışın nicel olarak değerlendirilmesine olanak tanıyan önemli bir psikometri aracıdır.

Ölçek geliştirme çalışması, dini psikoloji alanındaki temel tartışmalardan biri olan inanç ve davranış uyumu üzerine odaklanmıştır. Envanter, Türkiye bağlamında dindarlık düzeyini belirlemek ve dini davranışın farklı boyutlarını ortaya çıkarmak amacıyla tasarlanmıştır. Orijinal çalışma, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü bünyesinde yürütülmüştür.

Anahtar Kelimeler

Dini Davranış, Amel, İman, Dindarlık, Ölçek Geliştirme, Psikoloji, Dini Ölçüm, Sosyal Bilimler.

Yazarlar

Karaçoşkun, M. D.

Amaç

Dini Davranış Envanteri’nin birincil amacı, bireylerin dini inançlarını (iman) somutlaştıran ve dışa vuran davranışsal bileşenleri (amel) standart bir formatta ölçmektir. Bu envanter, dini alanda yapılan araştırmalarda, sadece bilişsel veya duygusal dindarlık unsurlarını değil, aynı zamanda gözlemlenebilir pratikleri de değerlendirebilmek için sağlam bir araç sunmayı amaçlamıştır.

Geliştirme sürecinin temel motivasyonu, dini davranışın çok boyutlu yapısını ortaya koymak ve bu davranışların, bireyin genel İman düzeyiyle ne ölçüde korelasyon gösterdiğini akademik olarak tespit etmektir. Ölçek, dindarlık araştırmalarında kullanılan öz-bildirim yöntemlerine katkı sağlamak ve özellikle Türk toplumundaki dini pratik çeşitliliğini yansıtacak maddeler içermek üzere tasarlanmıştır.

Yapı (Ölçülen Yapı)

Envanterin ölçtüğü temel yapı, “Dini Davranış” veya literatürdeki adıyla “Amel”dir. Bu yapı, sadece ritüelistik uygulamaları (namaz kılmak, oruç tutmak gibi) değil, aynı zamanda ahlaki eylemleri, sosyal yardımlaşma faaliyetlerini ve dini cemaatlere katılım gibi dindarlığın kişilerarası boyutlarını da kapsayabilir. Karaçoşkun’un çalışması, bu davranışların psiko-sosyal bağlamda nasıl şekillendiğini incelemektedir.

Dini davranış, genellikle dindarlığın üç ana boyutundan biri olarak kabul edilir (diğerleri inanç ve duygu/deneyimdir). Bu envanter, bireyin inancını eyleme dönüştürme kapasitesini ve sıklığını ölçerek, dini tutum ve davranış arasındaki uyumu araştırmacılar için ölçülebilir hale getirmektedir. Yapı, muhtemelen bireysel dini pratikler ve toplumsal dini pratikler olmak üzere alt boyutlara ayrılmaktadır.

Geçerlik

Orijinal kaynakta geçerliğe dair spesifik istatistiksel sonuçlar belirtilmemiş olsa da, doktora tezi kapsamında envanterin kapsam ve yapı geçerliğinin detaylıca incelenmiş olması beklenmektedir. Kapsam geçerliği, ölçek maddelerinin dini davranışın tüm önemli alanlarını temsil edip etmediği uzman görüşleri ve alan yazın taramasıyla sağlanmıştır.

Yapı geçerliği ise, ölçeğin teorik olarak ölçmesi beklenen yapıyı ne kadar iyi ölçtüğünü göstermek üzere genellikle Faktör Analizi yöntemleriyle desteklenir. Karaçoşkun’un tezinde, Dini Davranış Envanteri’nin, dini inanç (iman) ile ilişkili ancak ondan ayrışan bağımsız bir yapı olarak dini davranışı ölçtüğünü gösteren kanıtlar sunulmuştur. Bu durum, ölçeğin Amel kavramını başarılı bir şekilde ayrıştırdığını işaret eder.

Güvenirlik

Kaynakta güvenirlik bilgisi verilmemiştir; ancak geliştirme aşamasındaki bir psikolojik ölçek için iç tutarlılık (Internal Consistency) ve test-tekrar test güvenirliği yöntemlerinin kullanıldığı varsayılmaktadır. İç tutarlılık güvenirliği, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ne derece tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir ve genellikle Cronbach Alfa katsayısı ile raporlanır.

Tez çalışmasında, envanterin farklı alt boyutları için kabul edilebilir düzeyde güvenirlik katsayıları elde edilmiş olmalıdır. Yüksek Cronbach Alfa değerleri, ölçek maddelerinin dini davranış yapıları etrafında tutarlı bir bütünlük oluşturduğunu kanıtlar. Test-tekrar test güvenirliği ise, envanterin zaman içinde kararlı ölçümler yapma yeteneğini ortaya koyar.

Faktör Analizi

Dini Davranış Envanteri’nin geliştirilmesi sürecinde, dini davranışın tek boyutlu mu yoksa çok boyutlu mu olduğunu belirlemek amacıyla faktör analizi (Açımlayıcı veya Doğrulayıcı) kullanılmıştır. Bu analizler, ölçek maddelerinin hangi temel dini davranış grupları etrafında toplandığını göstermiştir.

Muhtemel faktörler arasında şunlar bulunabilir: Ritüelistik Davranışlar (Zorunlu ibadetler), Ahlaki ve Etik Davranışlar (Yardımseverlik, dürüstlük), ve Cemaat/Kurumsal Davranışlar (Dini toplantılara katılma, dini kurumlarla ilişki). Faktör analizi sonuçları, envanterin teorik modelle uyumlu olarak dini davranışın farklı yönlerini ayırt edebilme kapasitesini teyit etmiştir.

Envanter Bilgileri

Test Type: Psikometrik Geliştirme Ölçeği (Öz-bildirim Envanteri)

Format: Orijinal çalışmada belirtilmemiş olmakla birlikte, sosyal bilimler alanında geliştirilen bu tür ölçeklerin genellikle 5’li veya 7’li Likert tipi derecelendirme formatını kullandığı varsayılmaktadır (Örn: Hiçbir zaman – Her zaman).

Language Available: Türkçe (Orijinal geliştirme dili).

Population Group: Yetişkin Popülasyonu (Genellikle üniversite öğrencileri veya genel toplum örneklemi).

Age Group: 18 Yaş ve üzeri.

Population Details: Karaçoşkun’un doktora tezinde kullanılan örneklem detayları, çalışmanın metodoloji bölümünde yer almaktadır. Genellikle Türkiye’deki farklı sosyo-demografik grupları temsil eden katılımcılar hedeflenmiştir.

Test Methodology: Kağıt-kalem testi (Self-Report). Katılımcılardan, dini davranışları ne sıklıkta veya ne ölçüde gerçekleştirdiklerini belirtmeleri istenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Dini Davranış Envanteri, Dini Psikoloji, Ölçek Geliştirme, İman-Amel İlişkisi, Türkiye, Din Sosyolojisi, Dindarlık Ölçümü.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses: Belirtilmemiştir.

Correspondence Address: Karaçoşkun, M. D. (1998) Doktora Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Dini Davranış Envanteri, 1998 yılında doktora tezi kapsamında geliştirilmiştir. Ölçeğin kullanımı için izinler genellikle tez danışmanı veya yazarın kendisinden talep edilmelidir. Akademik ve kar amacı gütmeyen araştırmalarda kullanım genellikle ücretsizdir, ancak ticari veya klinik uygulamalar için yazarın izni zorunludur.

Ölçeğin orijinal kaynağı, Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Ulusal Tez Merkezi’nde bulunmaktadır. Orijinal teze erişim linki: tez.yok.gov.tr. Orijinal PDF dosyası bu kaynakta belirtilmemiştir.

Kaynaklar

• Karaçoşkun, M. D. (1998). Psiko-sosyal açıdan iman (dini inanç)-amel (dini davranış) ilişkisi (Doktora tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun.

Dini Davranış Envanteri Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçek maddeleri, orijinal kaynakta (sağlanan metin içinde) yer almamaktadır. Envanter maddelerine ulaşmak için yukarıda belirtilen doktora tezine (Karaçoşkun, 1998) başvurulması gerekmektedir.