COVID-19 Stresörlerine Maruziyet ve Stres Tepkisi Ölçeği

Özet

COVID-19 Stresörlerine Maruziyet ve Stres Tepkisi Ölçeği, küresel COVID-19 pandemisi döneminde bireylerin yaşadığı spesifik stresörlere maruz kalma düzeylerini ve bu maruziyet sonucunda ortaya çıkan psikolojik stres tepkilerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. Bu ölçek, Z. B. Atak ve Ö. Yalçınkaya-Alkar tarafından 2022 yılında Türkçe’ye uyarlanmıştır. Uyarlama çalışması, ölçeğin Türk kültüründeki geçerliğini ve güvenirliğini bilimsel yöntemlerle test ederek, klinik ve akademik araştırmalarda kullanıma uygun hale getirilmesini amaçlamıştır. Ölçek, hem doğrudan pandemi ile ilişkili tehditleri (hastalık, kayıp) hem de dolaylı sonuçları (ekonomik zorluklar, sosyal izolasyon) değerlendirerek, yaşanan stresin kapsamlı bir profilini sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

COVID-19, Psikolojik stres, Stresör, Uyarlama, Geçerlik, Güvenirlik, Psikometri, Pandemi

Yazarlar

Zuhal Beyza Atak (GÜLER), Özlem Yalçınkaya-Alkar

Amaç

Ölçeğin temel amacı, COVID-19 pandemisi sürecinde bireylerin karşılaştığı çeşitli stres kaynaklarına (stresörlere) ne ölçüde maruz kaldıklarını ve bu maruziyetin şiddetine bağlı olarak geliştirdikleri bilişsel, duygusal ve fizyolojik stres tepkilerini belirlemektir. Bu araç, özellikle travmatik stres, anksiyete ve depresyon gibi pandemi kaynaklı psikopatolojilerin anlaşılması ve klinik müdahale stratejilerinin geliştirilmesi için kritik veriler sağlamayı hedefler.

Türkçe uyarlama çalışması, orijinal ölçeğin yapısal bütünlüğünü koruyarak, Türk popülasyonunun kültürel ve dilsel özelliklerine uygunluğunu sağlamıştır. Böylece, ulusal düzeydeki ruh sağlığı araştırmalarında güvenilir bir ölçüm aracı olarak kullanılması amaçlanmıştır.

Yapı

COVID-19 Stresörlerine Maruziyet ve Stres Tepkisi Ölçeği, genellikle iki ana boyutta yapılandırılmıştır: Stresörlere Maruziyet ve Stres Tepkisi. Maruziyet boyutu, bireyin enfeksiyon riski, ekonomik kayıplar, sosyal kısıtlamalar veya yakın çevredeki hastalık/ölüm gibi nesnel olarak deneyimlediği olayları ölçer.

Stres Tepkisi boyutu ise, bireyin bu stresörlere karşı verdiği öznel ve psikolojik reaksiyonları (kaygı, korku, uykusuzluk, dikkat dağınıklığı, çaresizlik hissi) değerlendirir. Ölçek, çok boyutlu yapısıyla, stresin sadece varlığını değil, aynı zamanda kaynağını ve birey üzerindeki etkisinin doğasını da ayrıştırma yeteneği sunar.

Geçerlik

Türkçe uyarlama çalışmasında (Atak & Yalçınkaya-Alkar, 2022), ölçeğin yapısal geçerlik kanıtlarını sunmak üzere çeşitli analizler yapılmıştır. Yapı geçerliği, genellikle Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılarak incelenmiş ve orijinal ölçeğin çok boyutlu yapısının Türk örnekleminde de korunduğu gösterilmiştir.

Ek olarak, ölçüt bağıntılı geçerlik kapsamında, ölçek puanlarının ilgili diğer psikolojik yapılarla (örneğin, anksiyete ve depresyon ölçekleri) beklenen yönde anlamlı korelasyonlar gösterdiği tespit edilmiştir. Bu bulgular, ölçeğin teorik olarak ölçmesi beklenen psikolojik stresi başarılı bir şekilde ölçtüğünü kanıtlamaktadır.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılık güvenirlik katsayıları (Cronbach Alfa değerleri), Türkçe formun yüksek düzeyde güvenilir olduğunu göstermiştir. Uyarlama çalışmasında, alt ölçeklerin ve toplam puanın Cronbach Alfa değerlerinin kabul edilebilir (genellikle .70 üzeri) sınırlar içinde olduğu rapor edilmiştir. Yüksek iç tutarlılık, ölçek maddelerinin aynı psikolojik yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğü anlamına gelmektedir.

Bazı uyarlama çalışmalarında ek olarak, test-tekrar test güvenirliği de incelenir. Bu analiz, ölçeğin zaman içinde kararlı sonuçlar verdiğini göstermek amacıyla belirli bir zaman aralığıyla (örneğin 2-4 hafta) aynı bireylere tekrar uygulanmasıyla elde edilen korelasyon katsayıları üzerinden değerlendirilir.

Faktör Analizi

Atak ve Yalçınkaya-Alkar (2022) tarafından yürütülen çalışmada, ölçeğin yapısal geçerliğini incelemek amacıyla Faktör Analizi yöntemleri kullanılmıştır. Orijinal ölçeğin faktör yapısının Türkçe formda da doğrulanıp doğrulanmadığını test etmek için Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) uygulanmıştır.

DFA sonuçları, uyarlanan ölçeğin kuramsal olarak öngörülen faktör yapısına (Stresörlere Maruziyet ve Stres Tepkisi) mükemmel veya kabul edilebilir uyum gösterdiğini ortaya koymuştur. Bu analizler, ölçek maddelerinin kültürel adaptasyon sürecinden sonra dahi orijinal konsepti yansıtmaya devam ettiğini güçlü bir şekilde desteklemektedir.

Ölçek Bilgileri

Test Tipi: Uyarlama Ölçeği (Adaptation)

Format: Genellikle 5’li veya 6’lı Likert tipi derecelendirme (Ölçek maddelerine verilen yanıtlar, şiddet veya sıklık temelinde derecelendirilir).

Mevcut Diller: Türkçe (Orijinali genellikle İngilizce veya başka bir dilde mevcuttur).

Popülasyon Grubu: Genel Popülasyon veya Üniversite Öğrencileri (Uyarlama çalışmasının örneklemine bağlı olarak).

Yaş Grubu: Ergenlik dönemi sonu ve Yetişkinler (18 yaş ve üzeri).

Popülasyon Detayları: Uyarlama çalışması, genellikle Türkiye’nin çeşitli bölgelerinden gönüllü katılımcılarla gerçekleştirilmiştir. Çalışma, pandemi sürecinin psikolojik etkilerini deneyimleyen bireyleri kapsamıştır.

Test Metodolojisi: Öz bildirim (Self-Report) ölçeği. Katılımcılar, pandemi döneminde yaşadıkları olayları ve duygusal tepkilerini belirtilen derecelendirme skalası üzerinde işaretler.

Anahtar Kelimeler

COVID-19, Psikolojik stres, Travmatik Stres, Geçerlik, Güvenirlik, Psikopatoloji, Faktör Analizi

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değildir.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar İletişim)

Yazışma Adresi: Zuhal Beyza GÜLER (Atak), İlgili Kurum Adresi (Uyarlama çalışmasının yapıldığı tarihteki üniversite/klinik bağlılığı).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: Türkçe uyarlama ve psikometrik geçerlik çalışması 2022 yılında yayınlanmıştır.

İzinler ve Ücret: Ölçeğin ticari olmayan akademik araştırmalarda kullanımı genellikle yayınlanan makaleye atıfta bulunularak serbesttir, ancak ölçeğin orijinal geliştiricilerinden veya Türkçe uyarlamasını yapan sorumlu yazardan (Zuhal Beyza GÜLER) resmi izin alınması önerilir. Kullanım ücreti bilgisi makalede belirtilmemiştir.

Bu çalışmanın orijinal makalesine Dergipark üzerinden erişim sağlanabilmektedir: dergipark.org.tr.

Ölçeğin orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: covid-19-stresorlerine-maruziyet-ve-stres-tepkisi-olcegi-toad.pdf

Referanslar

Atak, Z. B., & Yalçınkaya-Alkar, Ö. (2022). COVID-19 Stresörlerine Maruziyet ve Stres Tepkisi Ölçeğinin Türkçe uyarlaması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Ayna Klinik Psikoloji Dergisi, 9(1), 135–159.

COVID-19 Stresörlerine Maruziyet ve Stres Tepkisi Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Bu ölçeğin maddeleri, telif hakkı koruması veya akademik kısıtlamalar nedeniyle bu platformda açıkça sunulmamaktadır. Ölçek maddelerine erişim için Atak ve Yalçınkaya-Alkar (2022) referansındaki orijinal makaleye başvurulması veya sorumlu yazar (Zuhal Beyza GÜLER) ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.