Çölyak Hastalığı Anketi

Özet

Çölyak Hastalığı Anketi (ÇHA), orijinal adı Celiac Disease Questionnaire (CDQ) olan ve Çölyak Hastalığı olan bireylerin sağlıkla ilişkili yaşam kalitesi (HRQoL) üzerindeki etkilerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş kapsamlı bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, hastalığın kronik yönetiminin ve uygulanan glütensiz diyetin günlük yaşam üzerindeki fiziksel, duygusal ve sosyal sonuçlarını değerlendirir. Ölçeğin Türkçe uyarlaması ve geçerlik çalışması 2015 yılında Aksan ve arkadaşları tarafından gerçekleştirilmiş olup, Türk popülasyonunda Çölyak Hastalığının yaşam kalitesi üzerindeki etkilerini güvenilir ve geçerli bir şekilde incelemek için kullanılmaktadır.

Ölçek, hastaların semptomlarını, tedaviye uyum zorluklarını ve psikososyal adaptasyonlarını çok boyutlu bir perspektiften ele alarak klinisyenlere ve araştırmacılara önemli veriler sunmaktadır. Bu uyarlama çalışması, uluslararası alanda kullanılan bu aracın Türk kültürüne özgü dilsel ve psikometrik gereklilikleri karşıladığını göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

Çölyak Hastalığı Anketi, Çölyak Hastalığı, Yaşam Kalitesi, Sağlıkla İlgili Yaşam Kalitesi, Psikometri, Ölçek Uyarlama, Glütensiz Diyet, CDQ.

Yazarlar

Ölçeğin Türkçe versiyonunun geçerlik ve güvenirlik çalışmasını gerçekleştiren yazarlar şunlardır: Ayşegül Aksan, S. M. Mercanlıgil, W. Häuser ve E. Karaismailoğlu.

Amaç

Çölyak Hastalığı Anketinin (ÇHA) temel amacı, Çölyak Hastalığı tanısı almış bireylerin sağlıkla ilişkili yaşam kalitelerindeki bozulma derecesini standart ve sistematik bir şekilde ölçmektir. Ölçek, özellikle glütensiz diyetin zorlukları, hastalığın fiziksel semptomları ve bunlara eşlik eden psikolojik ve sosyal kısıtlamaların bireyin genel iyilik hali üzerindeki etkilerini belirlemeyi hedefler.

Bu araç, klinik uygulamalarda tedavi etkinliğini değerlendirmek, farklı müdahale stratejilerinin yaşam kalitesi üzerindeki etkilerini karşılaştırmak ve epidemiyolojik çalışmalarda kronik hastalığın toplumsal yükünü anlamak için kritik bir rol oynar. Türkçe uyarlaması, Türk hastalar için kültürel olarak uygun ve dilsel açıdan doğru bir değerlendirme imkanı sağlamıştır.

Yapı

Çölyak Hastalığı Anketi, Çölyak Hastalığı olan bireylerin yaşam kalitesini etkileyen birden fazla boyutu kapsayan çok faktörlü bir yapıya sahiptir. Orijinal ölçek genellikle beş ana alt boyuttan oluşmaktadır:

• Duygusal Sıkıntı: Hastalığın neden olduğu anksiyete, depresyon ve stres düzeyleri.
• Sosyal Kısıtlama: Yeme içme zorlukları nedeniyle sosyal aktivitelerden geri kalma veya kısıtlanma.
• Sağlık Endişeleri: Hastalığın uzun vadeli sonuçları, komplikasyonları ve sürekli sağlık durumu hakkındaki kaygılar.
• Pratik Sorunlar: Glütensiz diyetin uygulanması, gıda alışverişi ve hazırlığı ile ilgili günlük zorluklar.
• Gastrointestinal Semptomlar: Karın ağrısı, şişkinlik ve ishal gibi fiziksel belirtilerin sıklığı ve şiddeti.

Bu alt boyutlar, hastalığın sadece fiziksel yönünü değil, aynı zamanda psikososyal yükünü de kapsamlı bir şekilde değerlendirerek, hastaların deneyimlerinin bütüncül bir resmini sunar. Türkçe uyarlama çalışmasında da bu çok boyutlu yapının korunup korunmadığı incelenmiştir.

Geçerlik

Çölyak Hastalığı Anketinin Türkçe versiyonunun geçerlik çalışmaları, Aksan, Mercanlıgil ve arkadaşları (2015) tarafından yapılmıştır. Bu çalışmalar, ölçeğin amaçladığı yapıyı ne ölçüde doğru ölçtüğünü belirlemek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Geçerlik analizleri genellikle yapı geçerliği (faktör analizi), ayırt edici geçerlik ve eş zamanlı geçerlik yöntemlerini içerir.

Yapı geçerliği kapsamında, ölçeğin maddelerinin kuramsal alt boyutlara uygun olarak gruplanıp gruplanmadığı incelenmiştir. Ayrıca, ölçeğin bilinen diğer yaşam kalitesi veya hastalık şiddeti ölçütleri ile beklenen korelasyonları gösterip göstermediği (eş zamanlı geçerlik) test edilmiştir. Bu analizler, ÇHA’nın Türk kültürü bağlamında geçerlik kriterlerini karşıladığını doğrulamayı amaçlamıştır.

Güvenirlik

Güvenirlik, bir ölçüm aracının tutarlılık derecesini ifade eder. Çölyak Hastalığı Anketinin Türkçe uyarlama çalışmasında (2015), ölçeğin iç tutarlılığı genellikle Cronbach Alfa katsayısı kullanılarak değerlendirilmiştir. Yüksek Cronbach Alfa değerleri, ölçeğin maddelerinin aynı yapıyı ölçme konusunda birbiriyle tutarlı olduğunu gösterir.

Aksan ve arkadaşları tarafından yürütülen çalışmada, ölçeğin genel puanı ve alt boyutları için kabul edilebilir düzeyde yüksek iç tutarlılık katsayıları rapor edilmiştir. Bu sonuçlar, ÇHA’nın Türk popülasyonunda güvenilir bir ölçüm aracı olarak kullanılabileceğini işaret etmektedir. Güvenirlik analizleri ayrıca test-tekrar test güvenilirliğini de içerebilir, bu da ölçeğin zaman içinde kararlı sonuçlar verdiğini gösterir.

Faktör Analizi

Çölyak Hastalığı Anketinin Türkçe adaptasyonu sürecinde, orijinal ölçeğin çok boyutlu yapısının Türk örnekleminde de doğrulanıp doğrulanmadığını belirlemek için doğrulayıcı faktör analizi (DFA) veya açımlayıcı faktör analizi (AFA) kullanılmıştır. Orijinal CDQ, beş faktörlü bir yapıya sahiptir.

Faktör analizi sonuçları, Türkçe formun da klinik ve teorik olarak anlamlı alt boyutlara ayrıldığını göstermelidir. Bu analiz, ölçek maddelerinin hangi faktörlere yüklendiğini inceleyerek, ölçeğin yapısal bütünlüğünün korunduğunu ve Türk hastaların deneyimlerini ölçen alt alanların kültürel olarak tutarlı olduğunu kanıtlamıştır.

Araç

Test Türü: Uyarlama (Adaptasyon ve Validasyon çalışması)

Format: Öz bildirim anketi (Self-report questionnaire). Genellikle 5’li veya 6’lı Likert tipi bir derecelendirme formatı kullanılır.

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlanan dil), Almanca (Orijinal dil), İngilizce ve diğer valide edilmiş diller.

Popülasyon Grubu: Çölyak Hastalığı tanısı konmuş yetişkin bireyler.

Yaş Grubu: Yetişkin Popülasyonu (Genellikle 18 yaş ve üstü).

Popülasyon Detayları: Çölyak hastalığı nedeniyle glütensiz diyet uygulayan veya yeni tanı almış hastalar.

Test Metodolojisi: Psikometrik yöntemler kullanılarak geliştirilmiş, çok boyutlu, sağlıkla ilişkili yaşam kalitesi ölçüm aracıdır.

Anahtar Kelimeler

Psikometrik Ölçek, Çölyak Hastalığı, Uyarlama, Sağlık Psikolojisi, Gastrointestinal Semptomlar, Duygusal Durum, Cronbach Alfa, Faktör Yapısı.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Ayşegül Aksan

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Mevcut kaynakta belirtilmemiştir.

Kurumsal E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu yazar için belirtilen iletişim adresi)

Yazışma Adresi: Hacettepe Üniversitesi (2015 referansına göre yazarın bağlı olduğu kurum).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler: Ölçeğin orijinal geliştiricilerinden (Häuser ve arkadaşları) gerekli kullanım ve uyarlama izinleri alınmıştır. Kullanım koşulları ve telif hakkı bilgileri için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi önerilir.

Ücret: Ölçeğin ticari olmayan akademik araştırmalarda kullanımı genellikle ücretsiz olabilir, ancak tam ücret bilgisi sorumlu yazar veya orijinal telif hakkı sahibinden teyit edilmelidir.

Test Yılı: Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışmasının yayın yılı 2015’tir (Orijinal ölçek 2010 yılında geliştirilmiştir).

Kaynaklar

1. Aksan, A., Mercanlıgil, S. M., Häuser, W. ve Karaismailoğlu, E. (2015). Validation of the Turkish version of the Celiac Disease Questionnaire (CDQ). Health and Quality of Life Outcomes, 13(1), 82-88.
2. Häuser, W., Gold, J., Stallmach, A., Caspary, W. F., & Stein, J. (2010). Development and validation of the Celiac Disease Questionnaire (CDQ). Journal of Clinical Gastroenterology, 44(1), 40-47. (Orijinal ölçek kaynağı).

Bu ölçeğin Türkçe geçerlik çalışmasının orijinal PDF dosyasına aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir: colyak-hastaligi-anketi-toad.pdf

Çölyak Hastalığı Anketinin Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir. (Ölçek maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır, bu nedenle buraya yalnızca açıklayıcı bir not eklenmiştir.)

Ölçek maddeleri, Çölyak Hastalığının yaşam kalitesi üzerindeki etkilerini ölçen ve genellikle 29 ila 30 maddeden oluşan bir dizi ifade içermektedir. Maddelerin tam metni için lütfen Aksan ve arkadaşları (2015) makalesine başvurunuz veya sorumlu yazar ile iletişime geçiniz.