Çok Boyutlu Yaşantısal Kaçınma Ölçeği

Özet

Çok Boyutlu Yaşantısal Kaçınma Ölçeği (ÇBYKÖ), bireylerin hoş olmayan içsel yaşantılardan (düşünceler, duygular, bedensel duyumlar) kaçınma eğilimlerini ölçmek üzere tasarlanmış bir öz bildirim aracıdır. Bu ölçeğin Türkçe uyarlaması, yaşantısal kaçınma yapısının Türk kültüründeki psikometrik özelliklerini incelemek ve klinik psikoloji araştırmalarına güvenilir bir araç sunmak amacıyla gerçekleştirilmiştir. Uyarlama çalışması, ölçeğin yapısal geçerliğini, güvenilirliğini ve farklı psikopatoloji ölçütleriyle olan ilişkisini değerlendirmiştir.

Ölçek, Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) gibi üçüncü dalga bilişsel davranışçı yaklaşımların temelini oluşturan yaşantısal kaçınma kavramının multidisipliner yapısını ölçmeyi hedefler. Türkçeye uyarlanan bu versiyon, klinik ve araştırma ortamlarında yaşantısal kaçınma düzeylerini tespit etmek için önemli bir katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Çok Boyutlu Yaşantısal Kaçınma Ölçeği, Yaşantısal Kaçınma, Psikometrik Özellikler, Uyarlama, Klinik Psikoloji, Kabul ve Kararlılık Terapisi.

Yazarlar

Julide Ceren Yıldırım, Burak Bahtiyar.

Amaç

Bu ölçeğin temel amacı, bireylerin zorlayıcı veya istenmeyen içsel yaşantılara (duygular, düşünceler, anılar, bedensel duyumlar) karşı gösterdikleri kaçınma davranışlarının derecesini ve boyutlarını güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçmektir. Türkçe uyarlamasının özel amacı ise, orijinal ölçeğin faktör yapısının ve psikometrik özelliklerinin Türk örnekleminde korunup korunamadığını test etmektir.

Uyarlama çalışması, özellikle klinik psikoloji alanında çalışan araştırmacılara ve uygulayıcılara, psikopatolojinin anlaşılmasında merkezi bir rol oynayan yaşantısal kaçınmayı değerlendirmede kullanılabilecek, kültürel olarak uygun bir araç sunmayı amaçlamıştır. Bu sayede, kaçınma davranışlarının azaltılmasına yönelik terapötik müdahalelerin etkinliği daha objektif bir şekilde değerlendirilebilecektir.

Yapı

Çok Boyutlu Yaşantısal Kaçınma Ölçeği, temel psikolojik yapı olarak Yaşantısal Kaçınma (Experiential Avoidance – EA) kavramını ölçmektedir. EA, bireyin rahatsız edici içsel deneyimlerden (duygusal, bilişsel veya fizyolojik) kaçınmak, onları değiştirmek veya kontrol etmek için gösterdiği çabayı ifade eder. Bu yapı, birçok psikolojik bozukluğun (anksiyete, depresyon, travma sonrası stres bozukluğu) sürdürülmesinde merkezi bir mekanizma olarak kabul edilir.

Ölçeğin “çok boyutlu” olması, yaşantısal kaçınmanın tek bir genel eğilimden ziyade farklı boyutlarda tezahür ettiğini varsayar. Bu boyutlar genellikle duygusal kaçınma, bilişsel kaçınma, davranışsal kaçınma veya kaçınmanın farklı bağlamlardaki spesifik formlarını içerebilir. Uyarlama çalışması, bu alt boyutların Türkçe örneklemde de ayrı ve anlamlı yapılar olarak ortaya çıktığını doğrulamayı hedeflemiştir.

Geçerlik

Çok Boyutlu Yaşantısal Kaçınma Ölçeği’nin Türkçe uyarlaması için geçerlik çalışmaları, genellikle yapı geçerliği ve ölçüt bağımlı geçerliği kapsar.

• Yapı Geçerliği: Uyarlama çalışmasında, ölçeğin faktör yapısını doğrulamak amacıyla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. Analiz sonuçları, orijinal ölçeğin çok boyutlu yapısının Türk örnekleminde de kabul edilebilir düzeyde uyum gösterdiğini ortaya koymuştur.
• Yakınsak ve Ayırt Edici Geçerlik: Ölçeğin, teorik olarak ilişkili olduğu düşünülen diğer yapılarla (örneğin, kaygı, depresyon, psikolojik esneklik, bilişsel kaynaşma) yüksek korelasyon göstermesi (yakınsak geçerlik) ve ilişkili olmadığı yapılarla düşük korelasyon göstermesi (ayırt edici geçerlik) incelenmiştir. Çalışmada ÇBYKÖ puanlarının, psikolojik stres ve olumsuz duygulanım ölçümleriyle pozitif yönde anlamlı ilişkiler gösterdiği tespit edilmiştir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, iç tutarlılık ve zamana bağlı değişmezlik (test-tekrar test) yöntemleriyle değerlendirilmiştir.

• İç Tutarlılık: Ölçeğin genel puanı ve alt boyutları için Cronbach Alfa Katsayısı hesaplanmıştır. Yıldırım ve Bahtiyar (2020) çalışmasında elde edilen alfa değerleri, ölçeğin ve alt boyutlarının yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermiştir (genellikle 0.80 üzeri). Bu bulgu, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü desteklemektedir.
• Test-Tekrar Test Güvenirliği: Ölçeğin belirli bir zaman aralığı (örneğin 2-4 hafta) sonrasında aynı bireylere tekrar uygulanmasıyla elde edilen korelasyon katsayısı, ölçeğin zaman içinde kararlı olduğunu göstermiştir. Bu katsayının yüksek olması, ölçeğin güvenilirliğini pekiştirmiştir.

Faktör Analizi

Çok Boyutlu Yaşantısal Kaçınma Ölçeği’nin Türkçe uyarlamasının faktör yapısı, öncelikle Keşfedici Faktör Analizi (KFA) ve ardından Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile incelenmiştir.

Araştırmacılar, ölçeğin orijinal yapısını koruyup korumadığını belirlemek amacıyla DFA’yı kullanmışlardır. Analizler sonucunda, orijinal ölçekte yer alan çok boyutlu yapının (örneğin, kaçınmanın farklı biçimlerini temsil eden alt faktörler) Türk örnekleminde de istatistiksel olarak anlamlı ve iyi uyum gösteren bir model sunduğu belirlenmiştir. Bu durum, ölçeğin yapısal geçerliğinin güçlü olduğunu teyit etmektedir.

Ölçek Bilgileri

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Genellikle 5 veya 6’lı Likert tipi derecelendirme (Ölçek derecelendirmesi kaynakta belirtilmediği için uyarlama çalışmasından çıkarım yapılmıştır).

Language Available: Türkçe (Turkish). Orijinal dil: İngilizce (inferred).

Population Group: Yetişkinler (Adults)

Age Group: 18 yaş ve üzeri

Population Details: Üniversite öğrencileri ve/veya genel yetişkin popülasyonu üzerinde uygulanmıştır.

Test Methodology: Öz bildirime dayalı envanter (Self-report inventory).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Uyarlama çalışması 2020 yılında yayınlanmıştır. Ölçeğin kullanımı için sorumlu yazar Julide Ceren Yıldırım ile iletişime geçilmesi önerilmektedir. Ticari olmayan akademik ve klinik amaçlı kullanımlar için izinler yazarın takdirindedir.

İletişim e-posta adresi: [email protected]

Kaynakça

Yıldırım, J. C. ve Bahtiyar, B. (2020). Çok Boyutlu Yaşantısal Kaçınma Ölçeği’nin Türkçe uyarlaması ve psikometrik özellikleri. Klinik Psikoloji Dergisi. 4 (1), 34-47. https://doi.org/10.5455/kpd.26024438m000019

Ölçeğin orijinal PDF belgesine aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir: cok-boyutlu-yasantisal-kacinma-olcegi-toad.pdf

Çok Boyutlu Yaşantısal Kaçınma Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçeğin maddeleri, kaynak içerikte sağlanmamıştır. Maddeler için orijinal uyarlama çalışmasına (Yıldırım & Bahtiyar, 2020) veya sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.