Çocuklar İçin Uyku Bozukluğu Ölçeği

Özet

Çocuklar İçin Uyku Bozukluğu Ölçeği (ÇİUBÖ), çocuk ve ergenlerdeki uyku ile ilişkili sorunları ve uyku bozukluğu semptomlarını değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, orijinal bir enstrümanın Türk kültürüne yönelik bir uyarlama çalışması sonucunda kullanıma sunulmuştur. 2020 yılında Ağadayı, Çelik ve Ayhan Başer tarafından gerçekleştirilen bu uyarlama çalışması, ölçeğin Türkçe formunun geçerlik ve güvenirlik özelliklerini inceleyerek klinik ve araştırma ortamlarında kullanımına zemin hazırlamıştır. Ölçek, 26 maddeden oluşmakta ve cevaplar 5’li Likert ölçeği formatında toplanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Uyku bozukluğu, çocuk, ergen, uyku, psikometri, uyarlama, geçerlik, güvenirlik, Likert ölçeği.

Yazarlar

Ezgi Ağadayı, Nevin Çelik, Didem Ayhan Başer.

Amaç

Çocuklar İçin Uyku Bozukluğu Ölçeği’nin temel amacı, çocuklar ve ergenler arasında yaygın olarak görülen çeşitli uyku bozukluklarının şiddetini ve sıklığını standardize edilmiş bir yöntemle ölçmektir. Bu ölçek, klinisyenlere ve araştırmacılara, bireylerin uykuya dalma zorlukları, uykuyu sürdürme problemleri, parasomniler ve uyku hijyeni gibi alanlardaki sorunlarını hızlı ve etkili bir şekilde tespit etme imkanı sunar.

Ölçeğin Türkçe uyarlamasının spesifik amacı ise, Türk kültürüne özgü dil ve psikometrik gereklilikleri karşılayarak, yurt dışından alınan bir ölçeğin Türkiye’deki popülasyonda güvenilir ve geçerli bir şekilde kullanılabilmesini sağlamaktır. Bu sayede, Türkiye’de çocuk ve ergen ruh sağlığı alanında yapılan araştırmalara önemli bir katkı sağlanmıştır.

Yapı

Çocuklar İçin Uyku Bozukluğu Ölçeği, uyku bozukluklarının çok boyutlu doğasını yansıtacak şekilde tasarlanmıştır. Ölçek, genellikle Uluslararası Uyku Bozuklukları Sınıflandırması (ICSD) veya Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı (DSM) kriterlerine uygun olarak alt boyutlara ayrılmaktadır. Bu alt boyutlar tipik olarak şunları içerir:

• Uykuya dalma ve sürdürme sorunları (İnsomni).
• Uyku ile ilişkili solunum bozuklukları (Örn: Horlama, apne).
• Aşırı uykululuk (Hipersomni).
• Parasomniler (Örn: Kabuslar, uyurgezerlik).
• Uyku ritmi bozuklukları.

Ölçekteki 26 maddenin tamamı, ebeveyn veya bakıcıların çocuğun uyku davranışlarını değerlendirmesine olanak tanıyarak, bu karmaşık yapısal bileşenleri kapsamlı bir şekilde ölçmeyi hedefler.

Geçerlik

Çocuklar İçin Uyku Bozukluğu Ölçeği’nin Türkçe uyarlama çalışmasında (Ağadayı vd., 2020), ölçeğin yapısal geçerlik kanıtlarını sunmak için çeşitli analizler gerçekleştirilmiştir. Bu analizler genellikle açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizlerini içerir.

Uyarlama çalışmasında, ölçeğin orijinal yapısının Türk popülasyonunda da korunduğu, maddelerin ilgili alt faktörlerle yüksek düzeyde yüklendiği gösterilmiştir. Ayrıca, ayırt edici geçerlik ve ölçüt bağımlı geçerlik çalışmaları ile ölçeğin, bilinen uyku bozuklukları olan çocukları, sağlıklı kontrol gruplarından başarıyla ayırabildiği ve klinik tanılarla tutarlı sonuçlar verdiği rapor edilmiştir. Çalışmanın detaylı geçerlik sonuçlarına, kaynaklar bölümünde belirtilen bilimsel makale üzerinden ulaşılabilir.

Güvenirlik

Uyarlama çalışması, ÇİUBÖ’nün Türkçe formunun yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermiştir. Güvenirlik analizleri, ölçeğin genel puanı ve alt boyutları için kabul edilebilir düzeyin üzerinde Cronbach Alfa katsayıları vermiştir.

Ek olarak, ölçeğin zaman içinde tutarlılığını değerlendirmek amacıyla test-tekrar test güvenilirliği çalışmaları yürütülmüştür. Bu analizler, belirli bir zaman aralığıyla aynı katılımcılara uygulanan ölçek sonuçlarının yüksek korelasyon gösterdiğini ve dolayısıyla ÇİUBÖ’nün ölçtüğü yapının zamanla değişmeyen özelliklerini kararlı bir şekilde ölçebildiğini kanıtlamıştır.

Faktör Analizi

Çocuklar İçin Uyku Bozukluğu Ölçeği’nin Türkçe uyarlama sürecinde, yapı geçerliğini desteklemek amacıyla kapsamlı faktör analizi teknikleri kullanılmıştır. Bu analizler, 26 maddenin beklenen çok boyutlu yapıyı (genellikle 5 ila 7 faktörlü bir yapı) destekleyip desteklemediğini araştırmıştır.

Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA), orijinal ölçeğin teorik yapısının Türk örnekleminde de iyi bir uyum sergilediğini göstermiştir. Bu, ölçeğin sadece dilsel olarak değil, aynı zamanda kavramsal olarak da Türk kültürü için uygun olduğunu teyit eden önemli bir psikometrik kanıttır.

Enstrüman

Test Türü: Uyarlama (Orijinal bir ölçeğin Türkçe adaptasyonu)

Format: Kağıt-kalem veya dijital ortamda uygulanabilir. Cevaplar 5’li Likert ölçeği formatında toplanır.

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlaması yapılmıştır).

Popülasyon Grubu: Çocuklar ve Ergenler.

Yaş Grubu: Genellikle okul çağı çocukları ve ergenler (Spesifik yaş aralığı uyarlama makalesinde belirtilmiştir).

Popülasyon Detayları: Türkiye’deki farklı sosyo-ekonomik düzeylerden ve çeşitli klinik gruplardan (uyku bozukluğu tanısı almış ve almamış) çocuklar ve ergenler üzerinde test edilmiştir.

Test Metodolojisi: Ölçek, ebeveyn veya birincil bakıcı tarafından doldurulan bir raporlama aracıdır. Puanlama, alt boyutlara ve genel bir toplam puana göre yapılır, yüksek puanlar daha şiddetli uyku bozukluğu belirtilerine işaret eder.

Anahtar Kelimeler

Pediatrik uyku, psikometrik özellikler, faktör analizi, iç tutarlılık, güvenirlik, uyarlama, 26 madde.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Ezgi Ağadayı

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değildir.

Bağlılık E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Makalenin yayınlandığı tarihteki kurum adresi geçerlidir.

İzinler ve Ücretler ile Test Yılı

İzinler ve Kullanım Ücretleri: Ölçeğin ticari olmayan akademik ve klinik amaçlarla kullanımı için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi önerilir (Ezgi Ağadayı). Makale açık erişimli bir dergide yayınlanmıştır.

Uyarlama Yılı: 2020.

Orijinal PDF Belgesi: Ölçeğin orijinal PDF belgesi bu bağlantıdan indirilebilir: cocuklar-icin-uyku-bozuklugu-olcegi-toad.pdf

Referanslar

• Ağadayı. E., Çelik. N., Ayhan Başer. D. (2020). Çocuklar İçin Uyku Bozukluğu Ölçeği’nin Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışması. Journal of Turkish Sleep Medicine. 2, 65-72.
• Makalenin tam metnine erişim linki: cms.galenos.com.tr

Çocuklar İçin Uyku Bozukluğu Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Çocuklar İçin Uyku Bozukluğu Ölçeği toplam 26 maddeden oluşmaktadır. Orijinal kaynakta maddelerin metinleri sağlanmamıştır, ancak ölçeğin 5’li Likert tipi derecelendirme ile yanıtlandığı bilinmektedir.