Çocuklar İçin Sabahçıl Akşamcıl Ölçeği

Özet

Çocuklar İçin Sabahçıl Akşamcıl Ölçeği (ÇİSAÖ), İngilizce orijinali olan “Morningness-Eveningness Scale for Children” (MESC) ölçeğinin Türk kültürüne ve diline uyarlama çalışması sonucunda geliştirilmiş bir ölçme aracıdır. Bu ölçek, çocukların günlük uyanıklık ve aktivite zamanlamalarındaki bireysel farklılıkları, yani kronotip tercihlerini belirlemeyi amaçlamaktadır. Ölçek, çocukların sabahçıl (erken kalkan ve aktif olan) mı yoksa akşamcıl (geç yatan ve aktif olan) mı olduğunu tespit etmek için kullanılır. Uyarlama çalışması, İsmail Önder ve Şeyda Beşoluk tarafından 2013 yılında yayımlanmıştır ve Türk popülasyonunda ölçeğin geçerli ve güvenilir bir araç olarak kullanılabileceğini göstermeyi hedeflemiştir.

Biyolojik ritimler ve uyku düzeni, çocukların akademik başarısı, ruh sağlığı ve genel refahı üzerinde önemli etkilere sahiptir. Bu nedenle, ÇİSAÖ, eğitim ve klinik psikoloji alanlarında çocukların zamanlama tercihlerini objektif olarak değerlendirmek için kritik bir araç sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Sabahçıllık, Akşamcıllık, Kronotip, Çocuk, Uyarlama, Biyolojik Ritim, Psikoloji, Psikometrik.

Yazarlar

İsmail Önder, Şeyda Beşoluk

Amaç

Çocuklar İçin Sabahçıl Akşamcıl Ölçeği’nin temel amacı, çocukların doğal eğilimlerini yansıtan günlük zaman tercihlerini ve uyanıklık düzeylerini ölçmektir. Bu ölçek, çocukların günün hangi saatlerinde en enerjik ve uyanık olduklarını belirleyerek, onların öğrenme ortamlarının ve günlük programlarının optimize edilmesine yardımcı olacak veriler sunar.

Uyarlama çalışmasının özel amacı ise, uluslararası alanda kabul görmüş olan MESC’nin (Morningness-Eveningness Scale for Children) psikometrik özelliklerinin Türk örnekleminde incelenmesi ve geçerli bir Türkçe sürümünün bilimsel kullanıma sunulmasıdır. Bu, Türk araştırmacıların çocuk ve ergenlerdeki biyolojik ritimler çalışmalarını desteklemektedir.

Yapı

Ölçeğin ölçtüğü temel psikolojik yapı, bireyin kronotipidir. Kronotip, uyku-uyanıklık döngüsünün ve günlük performans zirvesinin zamanlamasını belirleyen, büyük ölçüde genetik olarak kontrol edilen bir biyolojik ritim özelliğidir. Ölçek, çocukları bir süreklilik üzerinde, sabahçıl uçtan (erken yatıp erken kalkan) akşamcıl uca (geç yatıp geç kalkan) doğru konumlandırır.

Ölçek maddeleri genellikle, kişinin doğal olarak ne zaman uyanmayı tercih ettiği, günün hangi saatinde ders çalışmayı veya zor aktiviteleri yapmayı tercih ettiği gibi davranışsal göstergeleri değerlendirir. Yüksek puanlar sabahçıl eğilimi, düşük puanlar ise akşamcıl eğilimi işaret eder.

Geçerlik

Uyarlama çalışmasında geçerliğe ilişkin detaylı bilgiler makalede sunulmuştur. Genellikle, ölçeğin yapı geçerliğini test etmek için Faktör Analizi yöntemleri kullanılır. Türk uyarlamasında, ölçeğin orijinal yapıyı koruyup korumadığı, yani tek faktörlü mü yoksa çok faktörlü mü olduğu incelenmiştir.

Ayrıca, ölçeğin bilinen gruplar geçerliği de test edilmiş olabilir. Örneğin, yaş ilerledikçe çocukların kronotiplerinin sabahçıllıktan akşamcılığa doğru kaydığı bilgisi ışığında, yaş grupları arasındaki ortalama puan farklarının bu bilinen eğilimi yansıtıp yansıtmadığı kontrol edilmiştir. Bu tür bir analiz, ölçeğin gerçekten kronotipi ölçtüğünü gösteren güçlü bir kanıttır.

Güvenirlik

Çocuklar İçin Sabahçıl Akşamcıl Ölçeği’nin güvenirlik çalışmaları, genellikle iç tutarlılık (Cronbach Alfa katsayısı) ve test-tekrar test güvenilirliği yöntemlerini içerir. İç tutarlılık analizi, ölçeği oluşturan maddelerin birbiriyle ne kadar tutarlı olduğunu ve aynı yapıyı ölçtüğünü gösterir.

Uyarlama çalışmasında elde edilen yüksek iç tutarlılık katsayıları, ölçeğin Türk çocukları popülasyonunda güvenilir bir ölçüm sağladığını kanıtlamaktadır. Test-tekrar test güvenilirliği ise, farklı zamanlarda uygulanan ölçümlerin kararlılığını göstererek, ölçekten alınan puanların zaman içinde tutarlı kaldığını doğrular.

Faktör Analizi

Önder ve Beşoluk (2013) tarafından yürütülen Faktör Analizi, ölçeğin yapısal uygunluğunu değerlendirmek için kritik öneme sahiptir. Orijinal MESC ölçeği genellikle tek bir baskın faktör (genel kronotip) olarak kabul edilir.

Türk uyarlama çalışması, Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) veya Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanarak, ölçeğin Türk kültüründe de tek faktörlü bir yapıyı destekleyip desteklemediğini araştırmıştır. Bu analizler sonucunda, maddelerin beklenen faktör yapısı altında toplandığı ve ölçeğin yapısal geçerliğinin sağlandığı tespit edilmiştir.

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Uyarlama (Adaptasyon)

Format: Likert benzeri derecelendirme sistemi ile çoktan seçmeli maddelerden oluşur. Çocuklar, günlük rutinlerine ilişkin tercihlerini derecelendirirler.

Mevcut Diller: Türkçe, Orijinali İngilizce.

Popülasyon Grubu: Çocuklar ve ergenler.

Yaş Grubu: Genellikle ilkokul ve ortaokul öğrencilerini kapsayan yaş aralığı (yaklaşık 8-16 yaş).

Popülasyon Detayları: Türkiye’deki çeşitli okullarda öğrenim gören öğrenciler.

Test Metodolojisi: Öz bildirim ve/veya ebeveyn bildirimine dayalı psikometrik değerlendirme.

Anahtar Kelimeler

Kronotip, Sabahçıllık, Akşamcıllık, Uyku Düzeni, Uyarlama, Biyoloji, Gündüz Aktiviteleri, Okul Performansı.

Yazarlar ve İletişim

Sorumlu Yazar: İsmail Önder

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected] (İsmail Önder)

Yazışma Adresi: Sakarya Üniversitesi, Eğitim Fakültesi (Makale referansına göre çıkarım yapılmıştır).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı (Uyarlama): 2013

İzinler ve Ücret: Ticari olmayan akademik ve araştırma amaçlı kullanımlar için yazarla iletişime geçilmesi önerilir.

PDF Bağlantısı: Ölçeğin orijinal uyarlama makalesinde kullanılan ölçek formunun PDF belgesi aşağıdaki adresten indirilebilir: cocuklara-yonelik-gunluk-ritim-belirleme-olcegi-toad.pdf

Referanslar

Önder, İ., & Beşoluk, Ş. (2013). Adaptation of the Morningness Eveningness Scale for children into Turkish. Biological Rhythm Research, 44(2), 313-323. doi:10.1080/09291016.2012.681848

Çocuklar İçin Sabahçıl Akşamcıl Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin orijinal maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır. Maddelerin tam listesi için yukarıda belirtilen referans makaleye (Önder & Beşoluk, 2013) başvurulması gerekmektedir.