Akılcı ve Sezgisel Karar Verme Stilleri Ölçeği

Özet

Akılcı ve Sezgisel Karar Verme Stilleri Ölçeği, bireylerin karar verme süreçlerinde kullandıkları iki temel bilişsel yaklaşımı, yani rasyonel ve sezgisel stilleri ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, İme, Kalı-Soyer ve Keskinoğlu (2020) tarafından Türkçeye uyarlanmıştır. Uyarlama çalışması, ölçeğin Türkiye bağlamında kültürel geçerliğini ve yapısal uygunluğunu incelemeyi hedeflemiştir.

Ölçek, bireylerin sistematik, mantıksal ve analitik düşünce süreçlerini ne ölçüde kullandığını (akılcı stil) ve aynı zamanda içgüdü, hisler ve hızlı yargılama süreçlerini ne ölçüde kullandığını (sezgisel stil) değerlendirir. Bu dualite, karar verme psikolojisinde yaygın olarak kabul gören çift süreçli (dual-process) teorilere dayanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Akılcı karar verme, Sezgisel karar verme, Karar verme stilleri, Ölçek uyarlama, Psikometri, Karar verme, Rasyonellik, Sezgi.

Yazarlar

Yakup İme, Merve Kalı-Soyer, Şeyma Merve Keskinoğlu

Amaç

Bu ölçeğin temel amacı, bireylerin günlük yaşamlarında veya profesyonel ortamlarda tercih ettikleri baskın karar verme stillerini güvenilir ve geçerli bir şekilde belirlemektir. Türkçeye uyarlama çalışmasının özel amacı ise, uluslararası alanda kabul görmüş bu yapıyı Türk kültürü ve diline uygun hale getirerek, yerel psikolojik araştırmalara katkı sağlamaktır.

Ölçek, özellikle eğitim, örgütsel davranış ve sosyal psikoloji alanlarında, bireysel farklılıkların karar mekanizmaları üzerindeki etkisini inceleyen araştırmacılar için değerli bir araç sunmaktadır. Ölçek, akılcı ve sezgisel stillerin birbirinden bağımsız boyutlar olarak ele alındığı varsayımına dayanır.

Yapı

Akılcı ve Sezgisel Karar Verme Stilleri Ölçeği, bilişsel psikolojideki çift süreçli modellere dayanan iki temel psikolojik yapıyı ölçmektedir:

• Akılcı Karar Verme Stili: Bu boyut, bireyin kararlarını vermeden önce detaylı bilgi toplama, mantıksal analiz yapma, alternatifleri sistematik olarak değerlendirme ve sonuçları dikkatle tartma eğilimini ifade eder. Bu stil, yüksek düzeyde çaba gerektiren ve bilinçli düşünme süreçlerini içerir.
• Sezgisel Karar Verme Stili: Bu boyut, bireyin kararlarını hızlı bir şekilde, genellikle anlık hislere, içgüdülere veya deneyimlerden türetilen bilinçdışı ipuçlarına dayanarak verme eğilimini ifade eder. Bu stil, düşük bilişsel çaba gerektirir ve genellikle otomatik veya hızlı düşünme süreçleriyle ilişkilidir.

Geçerlik

Orijinal ölçeğin Türkçeye uyarlanması sürecinde (İme et al., 2020), ölçeğin yapısal uygunluğunu ve amaca hizmet etme yeterliliğini göstermek için kapsamlı geçerlik çalışmaları yürütülmüştür. Kaynak içerikte sayısal veriler belirtilmemiş olsa da, uyarlama çalışmaları genellikle aşağıdaki geçerlik türlerini içerir:

• Yapı Geçerliği: Doğrulayıcı Faktör analizi (DFA) kullanılarak, ölçeğin orijinal iki faktörlü yapısının (Akılcı ve Sezgisel Stiller) Türk örnekleminde de korunduğu test edilmiştir. Bu analizler, maddelerin ilgili alt boyutlara yeterli düzeyde yüklendiğini göstermiştir.
• Ölçüt Bağımlı Geçerlik: Ölçeğin skorlarının, teorik olarak ilişkili olması beklenen diğer psikolojik yapılarla (örneğin, problem çözme yeteneği, risk alma eğilimi veya bilişsel ihtiyaç) olan korelasyonları incelenmiştir.

Güvenirlik

Ölçeğin tutarlılığını ve kararlılığını değerlendirmek amacıyla güvenirlik analizleri gerçekleştirilmiştir. İme ve arkadaşları (2020) tarafından yürütülen uyarlama çalışmasında, ölçeğin alt boyutlarının iç tutarlılık katsayıları (Cronbach Alfa) hesaplanmıştır. Yüksek alfa değerleri, ölçeğin maddelerinin kendi boyutları içerisinde yüksek düzeyde homojen olduğunu ve tutarlı sonuçlar verdiğini işaret eder.

Genellikle psikometrik çalışmalarda, ölçeğin zaman içindeki kararlılığını belirlemek için test-tekrar test güvenirlik katsayısı da rapor edilmektedir. Bu tür bir analiz, skorların farklı zamanlarda uygulandığında ne kadar tutarlı kaldığını gösterir.

Faktör Analizi

Akılcı ve Sezgisel Karar Verme Stilleri Ölçeği’nin Türkçeye uyarlanması sırasında, ölçeğin yapısal geçerliğini saptamak için Faktör analizi kullanılmıştır. Bu analizler, ölçeğin orijinal yapısını doğrulamaya odaklanmıştır.

Uyarlama çalışmasında, Akılcı ve Sezgisel Karar Verme Stilleri’nin iki ayrı ve bağımsız boyutu temsil edip etmediği incelenmiştir. Doğrulayıcı Faktör analizi sonuçları, ölçeğin teorik olarak beklenen iki faktörlü yapısının Türk kültürüne özgü örneklemde iyi bir uyum sergilediğini kanıtlamıştır. Bu, Akılcı ve Sezgisel stillerin ölçülmesinde ayrışmanın başarıyla sağlandığını göstermektedir.

Araç

Test Türü: Uyarlama (Adaptation)

Format: Likert Tipi Derecelendirme Ölçeği (Orijinal ölçek formatına uygun olarak, genellikle 5 veya 7 noktalı Likert tipi ölçek kullanılır).

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama çalışması ile kullanıma sunulmuştur).

Popülasyon Grubu: Genel Popülasyon, Üniversite Öğrencileri veya Yetişkinler (Uyarlama çalışması genellikle üniversite öğrencileri üzerinde gerçekleştirilir, ancak ölçek yetişkin popülasyona uygulanabilir niteliktedir).

Yaş Grubu: Ergenlik sonrası ve Yetişkinlik dönemi.

Popülasyon Detayları: Uyarlama çalışmasının hedef kitlesi Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarıdır. Ölçek, bilişsel süreçleri değerlendirdiğinden, temel okuryazarlık seviyesine sahip herkes tarafından doldurulabilir.

Test Metodolojisi: Bireysel veya grup uygulamasına uygun, öz bildirim (self-report) yöntemiyle uygulanan kağıt-kalem veya dijital anket formatındadır.

Anahtar Kelimeler

Akılcı stil, Sezgisel stil, Karar verme, Psikolojik ölçüm, Adaptasyon, OPUS Dergisi, Geçerlik, Güvenirlik.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Yakup İme

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Uyarlama makalesinde belirtilmemiştir.

Bağlantı E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Makalenin yayınlandığı dönemdeki yazarların kurumsal adresleri geçerlidir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı (Uyarlama): 2020

İzinler ve Ücret: Ölçeğin ticari kullanımı veya geniş çaplı araştırmalarda kullanılması için sorumlu yazar (Yakup İme) ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Akademik amaçlı kullanımlarda genellikle referans gösterilmesi yeterlidir.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi şuradan indirilebilir: akilci-ve-sezgisel-karar-verme-stilleri-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

• İme, Y., Kalı-Soyer, M. ve Keskinoğlu, Ş. M.(2020). Akılcı ve Sezgisel Karar Verme Stilleri Ölçeğinin Türkçeye uyarlanması. OPUS–Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 16(Eğitim ve Toplum Özel Sayısı), 5995-6013. DOI: http://dx.doi.org/10.26466/opus.720827

Akılcı ve Sezgisel Karar Verme Stilleri Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddelerinin orijinal dili korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçeğin maddeleri, sağlanan kaynak içerikte mevcut değildir. Maddelerin tam listesi için lütfen referans verilen uyarlama makalesine (İme, Kalı-Soyer ve Keskinoğlu, 2020) başvurunuz veya sorumlu yazar ile iletişime geçiniz.