Ahlaki Kayıtsızlık Ölçeği

Özet

Ahlaki Kayıtsızlık Ölçeği (AKÖ), bireylerin etik dışı davranışlarını meşrulaştırmak veya bu davranışların sonuçlarından kaynaklanan suçluluk duygusunu azaltmak için kullandıkları bilişsel mekanizmaları ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, orijinal bir ahlaki kayıtsızlık aracının Türk kültürüne uyarlama çalışmasının ürünüdür. Yavuz-Birben ve Bacanlı (2018) tarafından gerçekleştirilen bu uyarlama çalışması, ölçeğin Türkçe formunun geçerlik ve güvenirlik özelliklerini detaylı bir şekilde incelemeyi amaçlamıştır. Çalışma, ölçeğin Türk popülasyonunda da ilgili psikolojik yapıyı tutarlı ve doğru bir şekilde ölçebildiğini göstermeyi hedeflemiştir.

Ölçek, özellikle sosyal öğrenme teorisi ve etik gelişim alanlarında yapılan araştırmalar için kritik bir araç sağlamaktadır. Ahlaki kayıtsızlık, Bandura’nın sosyal bilişsel teorisinde merkezi bir rol oynar ve bireylerin moral standartlarını geçici olarak askıya alarak zararlı eylemlerde bulunabilme yeteneğini ifade eder. AKÖ, bu karmaşık yapının farklı boyutlarını nicelleştirmeye olanak tanır.

Anahtar Kelimeler

Ahlaki Kayıtsızlık, Moral Disengagement, Ölçek Uyarlama, Psikometrik Özellikler, Geçerlik, Güvenirlik, Etik Davranış, Sosyal Bilişsel Teori.

Yazarlar

Fazilet Yavuz Birben, Hasan Bacanlı.

Amaç

Ahlaki Kayıtsızlık Ölçeği’nin temel amacı, Türk kültürü bağlamında bireylerin ahlaki kayıtsızlık düzeylerini bilimsel yöntemlerle ölçebilecek standartlaştırılmış bir araç sunmaktır. Bu amaçla, Yavuz-Birben ve Bacanlı (2018) tarafından yürütülen çalışma, uluslararası alanda kabul görmüş olan bu yapıyı Türkçe konuşan popülasyonlar için erişilebilir kılmayı hedeflemiştir.

Ölçek, eğitim psikolojisi, gelişim psikolojisi ve sosyal psikoloji alanlarında, özellikle zorbalık, saldırganlık, etik dışı işyeri davranışları ve sivil kayıtsızlık gibi konuların incelenmesinde kullanılmak üzere tasarlanmıştır. Ölçeğin güvenilir ve geçerli bir şekilde kullanılması, araştırmacıların ahlaki kayıtsızlık ile diğer davranışsal ve bilişsel değişkenler arasındaki ilişkileri daha derinlemesine anlamalarına olanak tanır.

Yapı

Ölçeğin ölçtüğü psikolojik yapı, Ahlaki Kayıtsızlıktır. Bu yapı, Bandura tarafından tanımlanan ve bireyin kendi ahlaki standartlarını ihlal eden eylemlere girişmesine izin veren sekiz temel bilişsel mekanizmayı içerir. Bu mekanizmalar genellikle şunlardır: ahlaki gerekçelendirme, örtbas edici dil, avantajlı karşılaştırma, sorumluluğun yayılması, sorumluluğun başkasına yüklenmesi, sonuçların çarpıtılması, insanlıktan çıkarma ve mağdura atfetme. Ölçek, bu mekanizmaların genel bir skorunu veya alt boyutlarını ölçmeyi amaçlar.

Ahlaki kayıtsızlık, etik karar verme süreçlerinin temelini oluşturur ve bireyin vicdanını susturarak antisosyal davranışlara eğilimini artırır. Ölçek maddeleri, bu bilişsel yeniden yapılandırma süreçlerini yansıtan ifadelerden oluşur ve katılımcının bu tür gerekçelendirmelere ne ölçüde katıldığını belirler.

Geçerlik

Ahlaki Kayıtsızlık Ölçeği’nin geçerlik çalışmaları, ölçeğin gerçekten ahlaki kayıtsızlık yapısını ölçtüğünü doğrulamak amacıyla yapılmıştır. Uyarlama çalışmasında genellikle yapı geçerliği incelenmiştir. Yapı geçerliği kapsamında, orijinal ölçeğin faktör yapısının Türkçe formda korunup korunmadığı incelenmiş, bu da doğrulayıcı ve/veya açımlayıcı faktör analizi teknikleri kullanılarak gerçekleştirilmiştir.

Ayrıca, ölçüt bağıntılı geçerlik kapsamında, AKÖ puanlarının teorik olarak ilişkili olması beklenen diğer yapılarla (örneğin, empati, saldırganlık, prososyal davranışlar) korelasyonları incelenmiştir. Yüksek korelasyonlar, ölçeğin teorik beklentilerle uyumlu olduğunu ve geçerli bir ölçüm sağladığını desteklemektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik çalışmaları, ölçüm sonuçlarının tutarlılığını ve kararlılığını değerlendirmiştir. Yavuz-Birben ve Bacanlı (2018) çalışmasında iç tutarlılık katsayısı (Cronbach Alfa) hesaplanmıştır. Yüksek Cronbach Alfa değerleri, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir.

İç tutarlılığın yanı sıra, ölçeğin kararlılığını değerlendirmek amacıyla test-tekrar test güvenirlik yönteminin de kullanılmış olması muhtemeldir. Bu yöntem, aynı bireylere farklı zamanlarda uygulanan test sonuçlarının ne ölçüde benzer olduğunu göstererek ölçeğin zamana karşı direncini ortaya koyar.

Faktör Analizi

Uyarlama çalışmalarının temel adımlarından biri olan Faktör Analizi, ölçeğin çok boyutlu yapısının Türkçe örneklemde de geçerli olup olmadığını tespit etmek için kullanılmıştır. Orijinal ölçeğin sahip olduğu alt boyutların (örneğin, ahlaki gerekçelendirme, sorumluluğun dağıtılması vb.) Türkçe formda da benzer şekilde gruplandığı bu analizlerle doğrulanmıştır.

Genellikle, açımlayıcı faktör analizi (AFA) ilk olarak ölçeğin faktör yapısını keşfetmek için kullanılırken, doğrulayıcı faktör analizi (DFA) ise elde edilen yapının teorik modelle ne kadar uyumlu olduğunu test etmek için kullanılır. Bu analizler, AKÖ’nün sekiz faktörlü yapısının Türk popülasyonunda da kabul edilebilir uyum indekslerine sahip olduğunu göstermiştir.

Araç

Ölçek Çeşidi: Uyarlama

Format: Genellikle 5’li veya 6’lı Likert tipi derecelendirme (Kesinlikle Katılıyorum’dan Kesinlikle Katılmıyorum’a kadar uzanan bir aralıkta yanıtlar beklenir).

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Genel Popülasyon (Özellikle ergenler ve üniversite öğrencileri üzerinde geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yaygındır).

Yaş Grubu: Ergenlik dönemi ve sonrası (12 yaş ve üzeri).

Popülasyon Detayları: Uyarlama çalışmasının yapıldığı orijinal örneklem detayları için 2018 referansına başvurulmalıdır. Genellikle eğitim fakültesi öğrencileri veya lise öğrencileri örneklem olarak kullanılmıştır.

Test Metodolojisi: Bireysel veya grup olarak uygulanan öz bildirim (self-report) anket formu.

Anahtar Kelimeler

Ahlaki Kayıtsızlık, Moral Disengagement Scale, Yavuz-Birben, Bacanlı, Psikometri, Etik, Geçerlik, Güvenirlik.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Fazilet Yavuz Birben

Yazar ORCID Tanıtıcısı: ORCID bilgisi kaynakta mevcut değildir.

Kurum E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Yazışma detayları için Fazilet Yavuz Birben ile iletişime geçilmelidir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: Ölçeğin Türkçe’ye uyarlanma ve psikometrik çalışmalarının tamamlanma yılı 2018’dir.

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanımı için gerekli izinler ve olası ücretlendirme bilgileri, sorumlu yazar Fazilet Yavuz Birben ile doğrudan iletişime geçilerek öğrenilmelidir. Akademik kullanım genellikle izne tabidir.

Bu ölçeğe ait orijinal PDF dosyasına aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir: ahlaki-kayitsizlik-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Yavuz-Birben, F., ve Bacanlı, H. (2018). Ahlaki Kayıtsızlık Ölçeği’nin Türkçe’ye uyarlanması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Yıldız Journal of Educational Research, 2(2), 1-25.

Ahlaki Kayıtsızlık Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek maddeleri, sağlanan kaynak içerikte yer almamaktadır. Ölçek maddelerine ulaşmak için ilgili referans yayına başvurulması gerekmektedir.