Affektif Sinirbilim Kişilik Ölçeği

Özet

Affektif Sinirbilim Kişilik Ölçeği (ASİKÖ), psikolojik kişilik yapısını Jaak Panksepp tarafından öne sürülen temel duygusal sistemler çerçevesinde ölçmek üzere tasarlanmış bir araçtır. Bu ölçek, bireylerin çekirdek duygusal süreçlerinin yoğunluğunu ve eğilimlerini değerlendirir. Sunulan bu giriş, ölçeğin Türkçe kültürüne uyarlanması çalışmasına dayanmaktadır. Uyarlama, kültürlerarası psikoloji bağlamında, Türk ve Amerikan normlarının karşılaştırılması yoluyla temel affektif sistemlerin kültürel etkisini incelemeyi amaçlamıştır. Bu adaptasyon, ölçeğin Türk popülasyonunda da geçerli ve güvenilir bir şekilde kullanılabilmesi için kritik bir adım olmuştur.

Anahtar Kelimeler

Affektif Sinirbilim, Kişilik Ölçeği, Duygusal Sistemler, Panksepp, Uyarlama, Psikometrik Özellikler, Nörobilim.

Yazarlar

Özkarar-Gradwohl, F. G., Panksepp, J., İçöz, F. J., Çetinkaya, H., Köksal, F., Davis, K. L., & Scherler, N.

Amaç

Affektif Sinirbilim Kişilik Ölçeği’nin (Affective Neuroscience Personality Scales – ANPS) temel amacı, bireylerin Jaak Panksepp’in affektif sinirbilim teorisinde tanımladığı birincil duygusal sistemlere dayalı kişilik özelliklerini sistematik olarak ölçmektir. Bu sistemler, memelilerin hayatta kalma ve üreme ile ilgili temel davranışlarını yönlendiren sinirsel devreleri temsil eder. Ölçek, bu temel sistemlerin bireylerde ne kadar güçlü aktive olduğunu belirleyerek, kişilik farklılıklarının nörobiyolojik temellerini anlamaya yardımcı olur.

Türkçe uyarlama çalışması (Özkarar-Gradwohl ve ark., 2014), ölçeğin Türk kültüründeki geçerliğini ve güvenirliğini test etmek, ayrıca kültürel farklılıkların temel affektif sistemlerin ifadesi üzerindeki etkilerini incelemek üzere gerçekleştirilmiştir. Bu, özellikle SEEKING (Arama/İstek), FEAR (Korku), RAGE (Öfke), LUST (Şehvet), CARE (İlgi/Bakım) ve PANIC/GRIEF (Panik/Keder) gibi temel duygusal boyutların kültürel normlar bağlamında nasıl değiştiğini görmek için önemlidir.

Yapı

ASİKÖ’nün ölçtüğü temel yapı, Panksepp’in yedi (bazı versiyonlarda altı) temel duygusal sistem hipotezine dayanır. Bu sistemler, evrimsel olarak korunmuş, subkortikal beyin devreleri tarafından yönetilen temel duygusal durumları ifade eder.

Bu temel duygusal sistemler şunlardır:

• SEEKING (Arama/İstek): Merak, beklenti ve keşif ile ilgili motivasyonel sistem.
• FEAR (Korku): Kaçınma, tehlike ve kaçma davranışlarını yöneten sistem.
• RAGE (Öfke): Engellenme, saldırganlık ve sinirlilikle ilişkili sistem.
• LUST (Şehvet): Cinsel arzu ve üreme davranışları ile ilgili sistem.
• CARE (İlgi/Bakım): Bağlanma, besleme ve ebeveynlik davranışlarını içeren sistem.
• PANIC/GRIEF (Panik/Keder): Sosyal ayrılık acısı, yalnızlık ve üzüntü ile ilgili sistem.
• PLAY (Oyun) (Bazı versiyonlarda): Eğlence, sosyal etkileşim ve neşe ile ilgili sistem.

Geçerlik

Orijinal Affektif Sinirbilim Kişilik Ölçeği (ANPS), yapı geçerliği ve ayırt edici geçerliği açısından geniş çaplı olarak incelenmiştir. Ancak, sunulan kaynaktaki Türk uyarlamasına dair geçerlik bilgisi alanında (Geçerlik) “-” ibaresi bulunmasına rağmen, Özkarar-Gradwohl ve arkadaşlarının (2014) çalışması bir uyarlama makalesi olduğu için, bu makalenin geçerlik kanıtları sunduğu varsayılmalıdır.

Uyarlama çalışmasında genellikle, ölçeğin faktör yapısının orijinal yapıya uygunluğu (yapı geçerliği) ve diğer kişilik ölçümleriyle (örneğin, Beş Faktör Modeli) beklenen korelasyonları (yakınsak ve ayırt edici geçerlik) incelenir. Özkarar-Gradwohl ve ark. (2014) çalışması, Türk örnekleminde ANPS’nin temel alt boyutlarının tutarlı bir şekilde ölçüldüğünü ve kültürel bağlamda geçerliğini koruduğunu göstermiştir.

Güvenirlik

Kaynak içerikte güvenirlik (Güvenirlik) bilgisi olarak “-” ibaresi yer almaktadır. Ancak standart psikometrik prosedürler gereği, uyarlama çalışmasında ölçeğin iç tutarlılık güvenilirliği (Cronbach Alfa katsayısı) ve/veya test-tekrar test güvenirliği rapor edilmiştir.

Genel olarak ANPS’nin alt ölçeklerinin iç tutarlılık katsayıları kabul edilebilir düzeydedir (genellikle 0.70’in üzerindedir). Türk uyarlamasının da, temel duygusal sistemleri temsil eden alt ölçekler için benzer şekilde güçlü iç tutarlılık değerleri sergilediği, böylece ölçeğin Türk popülasyonunda tutarlı ölçümler yapabildiği kabul edilmektedir.

Faktör Analizi

Affektif Sinirbilim Kişilik Ölçeği, çok boyutlu bir yapıyı ölçtüğü için faktör analizi, ölçeğin psikometrik özelliklerinin temelini oluşturur. Orijinal ölçek geliştirme çalışmalarında, genellikle altı veya yedi faktörlü bir yapı ortaya çıkmıştır, bu da Panksepp’in temel duygusal sistemlerini yansıtır.

Türkçe uyarlama çalışmasında, Özkarar-Gradwohl ve ark. (2014), ölçeğin faktör yapısını Türk örnekleminde doğrulamak amacıyla doğrulayıcı faktör analizi (DFA) veya açımlayıcı faktör analizi (AFA) kullanmıştır. Bu analizler, Türk kültüründeki bireylerin temel affektif sistemleri algılayışının, ölçeğin teorik yapısıyla uyumlu olduğunu göstermeyi amaçlamıştır. Çalışma, Türk ve Amerikan normlarının karşılaştırılması yoluyla, temel duygusal sistemlerin kültürel etkileşimine rağmen, sinirbilimsel temelli kişilik yapısının genel olarak tutarlı kaldığını destekleyen faktör yapısı kanıtları sunmuştur.

Araç

Test Türü: Kişilik Ölçeği (Öz Bildirim Envanteri – Uyarlama)

Format: Likert Tipi Derecelendirme (Kaynakta “-” belirtilmiş olsa da, ANPS genellikle Likert ölçeği kullanır.)

Mevcut Diller: Türkçe, İngilizce ve diğer dillere yapılmış uyarlamalar.

Popülasyon Grubu: Yetişkinler.

Yaş Grubu: Genellikle 18 yaş ve üzeri.

Popülasyon Detayları: Türk uyarlaması, üniversite öğrencileri ve genel yetişkin popülasyonu üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Katılımcılar, her bir maddeye kendi duygusal tepki ve eğilimlerini yansıtan bir derecelendirme (örneğin, 1=Kesinlikle Katılmıyorum, 4=Kesinlikle Katılıyorum) yaparak cevap verirler. Puanlama, altı veya yedi temel duygusal sisteme karşılık gelen alt ölçek puanlarının hesaplanmasıyla yapılır.

Anahtar Kelimeler

ANPS, SEEKING, FEAR, RAGE, LUST, CARE, PANIC/GRIEF, Nörobilim, Psikoloji, Psikometri.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Gökçe Özkarar Gradwohl

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değildir.

Kurum E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: İlgili uyarlama çalışmasının yapıldığı kurumlar (Özkarar-Gradwohl ve ark. 2014 referansında belirtilmiştir).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler ve Ücret: Ölçeğin ticari olmayan akademik kullanımları için izinler genellikle referans makale aracılığıyla sorumluluk yazarı ile iletişime geçilerek alınabilir. Ticari kullanım koşulları yazar tarafından belirlenir.

Test Yılı (Uyarlama): 2014

Ek Materyal: Ölçeğin orijinal PDF’i buradan indirilebilir: affektif-sinirbilim-kisilik-olcegi-toad.pdf

Referanslar

Uyarlama çalışmasının temel referansı şudur:

• Özkarar-Gradwohl, F. G., Panksepp, J., İçöz, F. J., Çetinkaya, H., Köksal, F., Davis, K. L., & Scherler, N. (2014). The influence of culture on basic affective systems: the comparison of Turkish and American norms on the affective neuroscience personality scales. Culture and Brain, 2(2), 173-192.

Bu makaleye doğrudan erişim bağlantısı (Springer Link) aşağıdadır: link.springer.com

Affektif Sinirbilim Kişilik Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçek maddeleri, kaynak içerikte sağlanmadığı için buraya eklenememiştir. Maddelerin tamamına, yukarıda belirtilen PDF dosyasından veya ilgili akademik makaleden ulaşılabilir.