Yaşlılarda Sosyal Dışlanma Ölçeği

Özet

Yaşlılarda Sosyal Dışlanma Ölçeği (YSDÖ), Apak ve Apak (2020) tarafından yaşlı bireylerin deneyimlediği sosyal dışlanma düzeyini ve boyutlarını ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. Bu ölçek, özellikle Türkiye bağlamında, yaşlıların toplumsal kaynaklara erişimi, katılımı ve sosyal ilişkilerdeki kısıtlanmışlık durumlarını tespit etmeyi hedeflemektedir. Geliştirme çalışması, ölçeğin geçerlik ve güvenirlik özelliklerini detaylı bir şekilde incelemiştir.

YSDÖ, gerontoloji ve sosyal hizmet alanlarında, yaşlı popülasyonlara yönelik politika ve müdahale programlarının etkinliğini değerlendirmek için kritik bir ölçüm aracı olarak tasarlanmıştır. Ölçeğin kullanımı, yaşlılık döneminde karşılaşılan izolasyon ve ayrımcılık sorunlarının bilimsel yöntemlerle ele alınmasına olanak tanımaktadır.

Anahtar Kelimeler

Sosyal dışlanma, Yaşlılık, Gerontoloji, Ölçek geliştirme, Psikometri, Geçerlik, Güvenirlik.

Yazarlar

Emrah Apak, Hakan Apak

Amaç

Yaşlılarda Sosyal Dışlanma Ölçeği’nin temel amacı, yaşlı bireylerin sosyal çevreleri tarafından dışlanma düzeylerini ve bu dışlanmanın farklı boyutlarını (ekonomik, sosyal, kültürel, politik) objektif olarak ölçebilecek, kültüre özgü, geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı sunmaktır. Bu araç, yaşlıların refah düzeyini etkileyen sosyal dezavantajları belirlemede araştırmacılara ve uygulayıcılara yardımcı olmayı amaçlamaktadır.

Ölçek, yaşlıların yaşam kalitesi ve psikolojik iyi oluşları üzerindeki sosyal dışlanmanın etkilerini inceleyen akademik çalışmalar için temel veri toplama aracı olarak kullanılabilir. Ayrıca, sosyal hizmet uzmanları ve klinisyenler için risk altındaki yaşlı gruplarını tanımlama ve bu gruplara yönelik koruyucu ve önleyici müdahaleler geliştirme konusunda yol göstericidir.

Yapı

YSDÖ, çok boyutlu bir yapı olan sosyal dışlanmayı ele alır. Sosyal dışlanma, sadece ekonomik yoksunluktan ibaret olmayıp, bireyin toplumsal yaşamın temel alanlarına (eğitim, sağlık, sosyal ağlar, karar alma süreçleri) tam olarak katılamaması durumunu ifade eder. Ölçek, bu kısıtlanmışlık ve izolasyon duygularını ölçmeyi amaçlayan maddelerden oluşmaktadır.

Ölçek geliştirme çalışması, sosyal dışlanmanın yaşlılar açısından özelleşen boyutlarını (örneğin, dijital dışlanma veya kuşaklar arası izolasyon) yakalamak üzere tasarlanmıştır. Ölçeğin nihai faktör yapısı, yaşlı bireylerin deneyimlediği dışlanmanın altında yatan temel psikososyal ve yapısal bileşenleri temsil etmektedir.

Geçerlik

Kaynak makale, Yaşlılarda Sosyal Dışlanma Ölçeği’nin geliştirilmesi sürecinde geçerlik çalışmalarının yapıldığını belirtmektedir. Geçerlik, ölçeğin gerçekten ölçmeyi amaçladığı yapıyı ne derece doğru ölçtüğünün göstergesidir.

• Kapsam Geçerliği (Content Validity): Ölçek maddelerinin, sosyal dışlanma yapısını yeterince temsil ettiğini doğrulamak amacıyla uzman görüşlerine başvurulmuştur.
• Yapı Geçerliği (Construct Validity): Ölçeğin teorik yapısının ampirik verilerle uyumunu test etmek için faktör analizi teknikleri kullanılmıştır. Bu analizler, ölçeğin beklenen alt boyutları doğru bir şekilde yansıttığını göstermiştir.

Güvenirlik

Yaşlılarda Sosyal Dışlanma Ölçeği’nin güvenirlik çalışması, ölçek maddelerinin iç tutarlılığını ve ölçüm sonuçlarının zamana karşı kararlılığını değerlendirmiştir. Güvenirlik, ölçüm sonuçlarının tutarlı ve tekrarlanabilir olmasını ifade eder.

• İç Tutarlılık Güvenirliği (Internal Consistency Reliability): Ölçeğin maddeleri arasındaki tutarlılık Cronbach Alfa katsayısı ile incelenmiştir. Yüksek Cronbach Alfa değerleri, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ölçme konusunda birbiriyle uyumlu olduğunu göstermektedir.
• Test-Tekrar Test Güvenirliği (Test-Retest Reliability): Belirli bir zaman aralığıyla aynı denek grubuna ölçeğin tekrar uygulanmasıyla elde edilen sonuçların korelasyonu incelenerek ölçeğin kararlılığı belirlenmiştir.

Faktör Analizi

Ölçek geliştirme çalışmasında, YSDÖ’nün yapı geçerliğini sağlamak amacıyla faktör analizi kullanılmıştır. Bu analiz, sosyal dışlanma kavramının yaşlılar bağlamında kaç temel boyuttan oluştuğunu ortaya koymuştur.

Genellikle, öncelikle Keşfedici Faktör Analizi (KFA) kullanılarak maddelerin faktör yükleri ve ölçeğin potansiyel alt boyutları belirlenir. Ardından, Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile elde edilen faktör yapısının teorik model ile ne kadar uyumlu olduğu test edilmiştir. Bu analizler, yaşlılarda sosyal dışlanmanın boyutlarını (örneğin, sosyal ağlardan kopma, ekonomik yetersizlik algısı, hizmetlere erişim zorluğu) ayrı ayrı ölçme yeteneğini desteklemektedir.

Araç

Test Türü: Geliştirme (Psikometrik Ölçek)

Format: Kaynakta derecelendirme bilgisi net olarak belirtilmemiştir, ancak standart psikometrik ölçek geliştirme süreçleri göz önüne alındığında, büyük olasılıkla 5’li veya 7’li Likert tipi bir derecelendirme formatı kullanılmıştır.

Mevcut Dil: Türkçe

Hedef Popülasyon Grubu: Yaşlı Bireyler

Yaş Grubu: Genellikle 65 yaş ve üzeri olarak tanımlanan yaşlı yetişkin popülasyon.

Popülasyon Detayları: Ölçek, Türkiye’deki yaşlı popülasyonun sosyo-kültürel bağlamını dikkate alarak geliştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Bireysel veya grup uygulamasına uygun, öz bildirim (self-report) envanteri.

Anahtar Kelimeler

Sosyal izolasyon, Yaşlı sağlığı, Toplumsal katılım, Likert ölçeği, Emrah Apak, Hakan Apak.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Emrah Apak

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Kurumsal E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Sorumlu yazarın e-posta adresi üzerinden iletişim kurulabilir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Geliştirme Yılı: 2020

İzinler: Ölçeğin akademik veya ticari amaçlarla kullanımı için sorumlu yazar Emrah Apak ile e-posta ([email protected]) yoluyla iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Ücret: Ölçeğin kullanım ücreti hakkında detaylı bilgi, yazar ile doğrudan iletişim kurularak öğrenilebilir.

Kaynaklar

Ölçeğin geliştirilmesine dair orijinal akademik çalışma aşağıdaki referansta sunulmuştur:

• Apak, E., ve Apak, H. (2020). Yaşlılarda Sosyal Dışlanma Ölçeğinin geliştirilmesi: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Kadim Akademi SBD, 4(1), 1-15.

Bu çalışmanın tam metnine aşağıdaki bağlantıdan erişim sağlanabilir: dergipark.org.tr.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi ise aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: yaslilarda-sosyal-dislanma-olcegi-toad.pdf.

Yaşlılarda Sosyal Dışlanma Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin orijinal maddeleri, kaynak içerikte sağlanmamıştır. Maddelerin tamamına ulaşmak için yukarıda belirtilen Apak ve Apak (2020) referans makalesine başvurulması gerekmektedir.