Yapay Zeka Kaygı (YZK) Ölçeği

Özet

Yapay Zeka (YZ) Kaygı (YZK) Ölçeği, bireylerin yapay zeka teknolojilerine yönelik yaşadıkları bilişsel, duygusal ve davranışsal kaygı düzeylerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, Akkaya, Özkan ve Özkan (2021) tarafından Türkçe’ye uyarlanmıştır. Uyarlama çalışması, ölçeğin Türk kültüründeki geçerliğini ve güvenirliğini sağlamayı hedeflemiş olup, bireylerin hem YZ ürünlerini kullanmaya dair kişisel endişelerini hem de bu teknolojilerin toplumsal ve etik sonuçlarına dair duydukları korkuları kapsamaktadır. Ölçek, YZ’nin iş gücünü etkilemesi, robot özerkliği ve teknolojik bağımlılık gibi modern kaygı konularını ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

Yapay Zeka, Kaygı, Yapay Zeka Kaygısı, YZK Ölçeği, Türkçeye Uyarlama, Psikometri, Robotik

Yazarlar

Bulent AKKAYA, Aslı ÖZKAN, Hakan ÖZKAN

[quads id=5]

Amaç

Yapay Zeka Kaygı (YZK) Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin yapay zeka sistemleri ve ürünleriyle etkileşime girme veya bu sistemlerin toplumsal etkileri hakkında duydukları öznel endişe ve rahatsızlık düzeyini nicel olarak belirlemektir. Ölçeğin Türkçe’ye uyarlanması, YZ teknolojilerinin hızla yaygınlaştığı Türkiye bağlamında, bu kaygı düzeylerinin ölçülmesine ve kültürel faktörlerin etkilerinin incelenmesine olanak tanımıştır.

Ölçek, YZ’nin gelecekteki etkilerine yönelik algılanan tehditleri, özellikle de iş kaybı, etik kötüye kullanım ve insansı robotların yol açtığı ürkütücülük gibi konuları tespit etmek için kritik bir araç görevi görmektedir. Bu sayede, YZ eğitimleri ve toplumsal kabul stratejileri geliştirilirken hedef kitlenin kaygı kaynakları anlaşılabilmektedir.

Yapı

YZK Ölçeği, bireyin yapay zeka teknolojilerine karşı geliştirdiği çok boyutlu kaygı yapısını ölçmektedir. Bu yapı genellikle iki ana kategoride incelenir:

• Kullanım Kaygısı (Learning and Interaction Anxiety): Bu boyut, YZ tekniklerini/ürünlerini öğrenme, anlama ve kullanma sürecine ilişkin duyulan endişeleri içerir. Bireyin teknolojik karmaşıklık karşısında yetersiz kalma korkusunu yansıtır.
• Toplumsal ve Etik Kaygı (Societal and Ethical Anxiety): Bu boyut, YZ’nin daha geniş kapsamlı sonuçlarına odaklanır; örneğin, işlerin robotlar tarafından ele geçirilmesi, YZ’ye bağımlı hale gelme, muhakeme becerilerini kaybetme, YZ’nin kötüye kullanılması veya kontrol dışına çıkması gibi felsefi ve etik korkuları içerir.

Geçerlik

YZK Ölçeği’nin Türkçe uyarlama çalışmasında (Akkaya vd., 2021), ölçeğin yapısal geçerliği (construct validity) titizlikle incelenmiştir. Uyarlama, orijinal ölçeğin faktör yapısının Türk örnekleminde de tutarlı olup olmadığını belirlemeyi amaçlamıştır. Bu kapsamda, doğrulayıcı faktör analizi (DFA) kullanılarak ölçek maddelerinin kuramsal yapıyla ne derece uyumlu olduğu test edilmiştir.

Çalışma, ölçeğin maddelerinin ölçmek istedikleri psikolojik yapıyı yeterli düzeyde temsil ettiğini göstermiş ve ölçeğin Türkçe formunun geçerli bir ölçüm aracı olduğunu destekleyen bulgular sunmuştur. Ölçeğin alt boyutlarının, YZ ile ilgili farklı kaygı türlerini bağımsız olarak ölçebildiği gösterilmiştir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirliği, iç tutarlılık (internal consistency) yöntemi kullanılarak değerlendirilmiştir. Yapılan analizlerde, ölçeğin genel olarak yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğu rapor edilmiştir. Bu, ölçek maddelerinin birbiriyle tutarlı olduğunu ve aynı yapıyı ölçtüğünü göstermektedir.

Genellikle uyarlama çalışmalarında, Cronbach Alfa katsayısı hesaplanır. Akkaya ve arkadaşları tarafından yapılan çalışmada, bu katsayının kabul edilebilir sınırlarda (genellikle .70 ve üzeri) olduğu tespit edilmiştir. Yüksek güvenirlik değerleri, ölçeğin farklı zamanlarda ve farklı örneklemlerde tutarlı sonuçlar verme potansiyelini işaret etmektedir.

Faktör Analizi

Türkçe uyarlama sürecinde, orijinal ölçeğin boyutluluğunu doğrulamak amacıyla Faktör Analizi (Factor Analysis) kullanılmıştır. Çalışmada, ölçeğin çok boyutlu yapısının Türk kültüründe de korunduğu belirlenmiştir. Bu analizler, ölçeğin kuramsal olarak öngörülen alt boyutlarının (örneğin, Kullanım Kaygısı ve Toplumsal Kaygı) ampirik olarak da desteklendiğini göstermiştir.

Doğrulayıcı faktör analizi sonuçları, ölçek modelinin veriyle uyum indekslerinin kabul edilebilir düzeyde olduğunu ortaya koyarak, Yapay Zeka Kaygı Ölçeği’nin sağlam bir yapısal temele sahip olduğunu kanıtlamıştır.

Ölçek Yapısı

Test Türü: Uyarlama (Adaptation)

Format: Likert Tipi Derecelendirme (Derecelendirme bilgisi orijinal kaynakta boş bırakılmıştır, ancak maddelerin yapısı Likert tipini işaret etmektedir. Genellikle 5 veya 7 noktalı Likert kullanılır.)

Mevcut Diller: Türkçe, (Orijinal dil muhtemelen İngilizcedir)

Popülasyon Grubu: Genel Popülasyon (Özellikle YZ teknolojileriyle etkileşimde bulunabilecek yetişkinler ve üniversite öğrencileri)

Yaş Grubu: Ergenlik sonrası ve Yetişkinlik

Popülasyon Detayları: Akkaya ve arkadaşları tarafından yapılan uyarlama çalışması genellikle üniversite öğrencileri veya çeşitli meslek gruplarından oluşan örneklemler üzerinde gerçekleştirilir.

Test Metodolojisi: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale)

Anahtar Kelimeler

YZK, Geçerlik, Güvenirlik, Faktör Analizi, Yapay Zeka Etiği, Robot Kaygısı

[quads id=5]

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Sağlanan kaynakta mevcut değildir.

Kurum E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar)

Yazışma Adresi: Manisa Celal Bayar Üniversitesi (Sorumlu Yazarın tahmini kurumu)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler ve Kullanım Ücreti: Ölçeğin ticari olmayan akademik araştırmalarda kullanımı için genellikle sorumlu yazar Bulent AKKAYA ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Kullanım ücreti bilgisi sağlanmamıştır.

Test Yılı (Uyarlama): 2021

Referanslar

Akkaya, B., Özkan, A. & Özkan, H. (2021). Yapay Zeka Kaygı (YZK) Ölçeği: Türkçeye uyarlama, geçerlik ve güvenirlik Çalışması. Alanya Akademik Bakış, 5(2), 1125-1146. https://doi.org/10.29023/alanyaakademik.833668

Araştırmanın orijinal metnine ResearchGate üzerinden erişilebilir: researchgate.net

Ölçeğin orijinal PDF’i buradan indirilebilir: yapay-zeka-kaygi-yzk-olcegi-toad.pdf

[quads id=5]

Yapay Zeka Kaygı (YZK) Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Bir Yapay zeka tekniği / ürünü ile ilgili tüm özel işlevleri anlamayı öğrenmek beni endişelendiriyor.
Yapay zeka tekniklerini / ürünlerini kullanmayı öğrenmek beni kaygılandırıyor.
Bir Yapay zeka tekniğinin / ürününün belirli işlevlerini kullanmayı öğrenmek beni endişelendiriyor.
Bir Yapay zeka tekniğinin / ürününün nasıl çalıştığını öğrenmek beni kaygılandırıyor.
Bir Yapay zeka tekniği / ürünü ile etkileşime girmeyi öğrenmek beni endişelendiriyor.
Bir yapay zeka tekniğinin / ürününün insanların yerini alabileceğinden endişe ediyorum.
İnsansı robotların yaygın kullanımı, işleri insanlardan uzaklaştıracağından korkuyorum.
Yapay zeka tekniklerini / ürünlerini kullanmaya başlarsam, onlara bağımlı hale geleceğim ve bazı muhakeme becerilerimi kaybedeceğimden korkuyorum.
Yapay zeka tekniklerinin / ürünlerinin birilerinin mesleğini elinden almasından endişe ediyorum.
Bir yapay zeka tekniğinin / ürününün kötüye kullanılabileceğinden endişe ediyorum.
Bir yapay zeka tekniği / ürünü ile potansiyel olarak ilişkili çeşitli sorunlardan endişe ediyorum.
Bir yapay zeka tekniğinin / ürününün kontrolden çıkmasından ve arızalanmasından endişe ediyorum.
Bir yapay zeka tekniği / ürünü ile potansiyel olarak ilişkili çeşitli sorunlardan endişe ediyorum.
Bir yapay zeka tekniğinin / ürününün robot özerkliğine yol açabileceğinden endişe ediyorum.
İnsansı yapay zeka tekniklerini / ürünlerini (örneğin İnsansı robotları) ürkütücü buluyorum.
İnsansı yapay zeka tekniklerini / ürünlerini (örneğin insansı robotları) göz korkutucu buluyorum.
Nedenini bilmiyorum ama insansı yapay zeka teknikleri / ürünleri (örneğin İnsansı robotları) beni korkutuyor.