Toplumsal İşlevselliği Değerlendirme Ölçeği (TİDÖ)

Özet

Toplumsal İşlevselliği Değerlendirme Ölçeği (TİDÖ), özellikle şizofreni hastalarının günlük yaşamlarında sergiledikleri sosyal ve işlevsel yetenekleri objektif bir şekilde ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. Ölçek, şizofreni tanısı almış bireylerin kişilerarası ilişkiler, özbakım becerileri, bağımsız yaşam yeteneği ve çalışma durumları gibi kritik alanlardaki işlevsellik düzeylerini değerlendirmeyi hedefler. 2019 yılında Yıldız ve arkadaşları tarafından geliştirilen bu ölçek, geçerlilik ve güvenilirlik çalışmaları ile Türk popülasyonunda kullanıma sunulmuştur. Toplam 19 maddeden oluşan TİDÖ, sosyal işlevsellikteki düşüşleri ve iyileşmeleri takip etmek için klinik ve araştırma ortamlarında önemli bir katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Toplumsal İşlevselliği Değerlendirme Ölçeği, TİDÖ, şizofreni, sosyal işlevsellik, psikometri, ölçek geliştirme, özbakım, geçerlilik, güvenilirlik.

Yazarlar

Mustafa Yıldız, Fikret Kıraş, Ali İncedere, Dilek Esen, Merve Burcu Gürcan, Burcu Abut, Kübra İpçi, Ümit Tural.

Amaç

TİDÖ’nün temel amacı, şizofreni hastalarında sosyal ve günlük yaşam işlevselliğinin seviyesini sistematik olarak değerlendirmektir. Şizofreni gibi kronik psikiyatrik bozukluklarda sosyal işlevsellik, hastalığın seyrini ve tedavi başarısını gösteren en kritik göstergelerden biridir. Ölçek, klinisyenlere ve araştırmacılara, hastaların sosyal adaptasyonlarındaki spesifik güçlü ve zayıf yönlerini belirleme imkanı sunarak, rehabilitasyon programlarının ve tedavi stratejilerinin planlanmasına yardımcı olmayı amaçlamaktadır.

Yapı

Toplumsal İşlevselliği Değerlendirme Ölçeği (TİDÖ), bireyin sosyal çevresiyle etkileşimini, kişisel bakımını ve bağımsızlığını kapsayan geniş bir sosyal işlevsellik yapısını ölçmektedir. Ölçek, toplam 19 maddeden oluşmakta ve bu maddeler dört ana alt boyuta ayrılmıştır. Bu alt boyutlar, şizofreni hastalarının günlük yaşamdaki temel zorluk alanlarını temsil etmektedir:

• Kişilerarası İlişkiler ve Eğlenti (7 madde)
• Özbakım (7 madde)
• Bağımsız Yaşam (4 madde)
• Çalışma Durumu (1 madde)

Bu çok boyutlu yapı, hastanın sadece temel ihtiyaçlarını karşılayıp karşılayamadığını değil, aynı zamanda sosyal ağlarını sürdürme ve toplumsal aktivitelere katılma yeteneğini de kapsamlı bir şekilde değerlendirmeye olanak tanır.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliliği, keşfedici faktör analizi (KFA) yöntemleri kullanılarak incelenmiştir. Yapılan analizler sonucunda ölçeğin çok boyutlu bir yapıyı desteklediği saptanmıştır. Faktör analizinde, toplam varyansın önemli bir kısmını açıklayan üç temel faktör belirlenmiştir:

• Birinci faktör (Genellikle Kişilerarası İlişkiler ve Eğlenti ile ilişkili olduğu varsayılır), toplam varyansın %28.22’sini açıklamıştır.
• İkinci faktör (Özbakım ile ilişkili olduğu varsayılır), toplam varyansın %11.09’unu açıklamıştır.
• Üçüncü faktör (Bağımsız Yaşam ile ilişkili olduğu varsayılır), toplam varyansın %7.62’sini açıklamıştır.

Bu üç faktörün birlikte, ölçeğin ölçtüğü toplam varyansın %46.93’ünü açıkladığı tespit edilmiştir. Bu oran, TİDÖ’nün sosyal işlevsellik yapısını tatmin edici düzeyde temsil ettiğini göstermektedir.

Güvenirlik

TİDÖ’nün güvenilirlik çalışmaları, ölçeğin iç tutarlılığını değerlendirmeye odaklanmıştır. On dokuz maddelik ölçeğin tamamı için hesaplanan iç tutarlılık Cronbach alfa katsayısı 0.842 olarak bulunmuştur. Bu değer, ölçeğin genel olarak yüksek düzeyde güvenilirliğe sahip olduğunu göstermektedir.

Alt boyutlar bazında iç tutarlılık katsayıları ise şu şekildedir:

• Kişilerarası İlişkiler ve Eğlenti alt boyutu için Cronbach alfa katsayısı: 0.774
• Özbakım alt boyutu için Cronbach alfa katsayısı: 0.758
• Bağımsız Yaşam alt boyutu için Cronbach alfa katsayısı: 0.700

Tüm alt boyutların Cronbach alfa değerlerinin kabul edilebilir düzeyin üzerinde olması (genellikle 0.70 ve üzeri), alt boyutların da kendi içlerinde tutarlı ve güvenilir ölçümler sağladığını teyit etmektedir.

Faktör Analizi

Ölçeğin geliştirme çalışması kapsamında gerçekleştirilen faktör analizi, ölçeğin yapısal temelini ortaya koymuştur. Analizler, maddelerin üç temel faktör etrafında toplandığını göstermiştir. Bu üç faktörün toplam varyansın %46.93’ünü açıklaması, ölçeğin teorik yapıyı temsil etme gücünü destekler niteliktedir.

Ölçek, yapısal olarak dört alt boyuta ayrılmış olmasına rağmen (Kişilerarası İlişkiler ve Eğlenti, Özbakım, Bağımsız Yaşam ve Çalışma Durumu), faktör yüklerinin dağılımı ve varyans açıklama oranları, sosyal işlevselliğin bu üç ana bileşen etrafında yoğunlaştığını işaret etmektedir. Özellikle Çalışma Durumu alt boyutunun tek bir maddeden oluşması, faktör analizinde ayrı bir faktör olarak belirginleşmeyip diğer faktörlerle birleşmiş olabileceğini düşündürmektedir. Bu durum, ölçeğin klinik uygulamada işlevselliği detaylıca ele aldığını ancak istatistiksel yapısının daha kompakt bir biçimde özetlenebileceğini göstermektedir.

Araç

Test Türü: Geliştirme (Özgün bir ölçek geliştirme çalışmasıdır)

Format: Yazılı form, 19 madde ve 4 alt boyut

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Klinik Popülasyon

Yaş Grubu: Yetişkinler

Popülasyon Detayları: Şizofreni tanısı almış bireyler.

Test Metodolojisi: 3’lü Likert Ölçeği formatında derecelendirme. Yanıt seçenekleri genellikle “hiç”, “bazen” ve “çoğu zaman/her zaman” gibi derecelendirmelerden oluşur, bu da hastanın işlevsellik düzeyinin şiddetini belirlemeye yardımcı olur.

Anahtar Kelimeler

Psikometri, faktör analizi, Cronbach alfa, Likert ölçeği, sosyal adaptasyon, Kişilerarası İlişkiler, Özbakım, Bağımsız Yaşam.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2019 (Yayın yılı)

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanımı için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Akademik çalışmalarda kullanım genellikle yazarın iznine tabidir.

PDF Kaynağı: Ölçeğin orijinal PDF belgesi şuradan indirilebilir: sizofreni-hastalari-icin-toplumsal-islevselligi-degerlendirme-olcegi-toad.pdf

ResearchGate Bağlantısı: Ölçeğin geliştirme çalışmasına ait makaleye ResearchGate üzerinden erişim sağlanabilir: researchgate.net

Kaynaklar

Yıldız, M., Kiras, F., İncedere, A., Esen, D., Gürcan, M. B., Abut, B., İpçi, K., ve Tural, Ü. (2019). Şizofreni Hastaları için Toplumsal İşlevselliği Değerlendirme Ölçeğinin geliştirilmesi: Geçerlilik ve güvenirlik çalışması. Anatolian Journal of Psychiatry/Anadolu Psikiyatri Dergisi, 20(2), 29-38. doi: 10.5455/apd.2374

Sorumlu Yazar İletişim: [email protected]

Toplumsal İşlevselliği Değerlendirme Ölçeği (TİDÖ) Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmuş olup, hiçbir şekilde değiştirilmemiştir.

• 19 madde ve 4 alt boyut
• Kişilerarası İlişkiler ve Eğlenti (7 m)
• Özbakım (7 m)
• Bağımsız Yaşam (4 m)
• Çalışma Durumu (1 m)