Sporda Psikolojik İhtiyaçlar Durum Ölçeği (SPİDÖ)

Özet

Sporda Psikolojik İhtiyaçlar Durum Ölçeği (SPİDÖ), sporcuların içinde bulundukları spesifik bir anda deneyimledikleri temel psikolojik ihtiyaç tatmin düzeylerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir uyarlama aracıdır. Bu ölçek, spor ortamındaki Temel Psikolojik İhtiyaçlar Teorisi (TPİT) çerçevesinde yer alan özerklik, yeterlik ve ilişkisellik boyutlarının durum düzeyindeki algılanışını değerlendirmeyi hedefler. Ölçeğin Türkçe uyarlaması, geçerlik ve güvenirlik çalışmaları Alpay Bülbül ve Gülten Akyol tarafından 2020 yılında gerçekleştirilmiştir. Bu çalışma, ölçeğin Türk sporcu popülasyonunda kullanıma uygun, güvenilir ve geçerli bir araç olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

SPİDÖ, Sporda Psikolojik İhtiyaçlar, Öz Belirleme Teorisi, Spor Psikolojisi, Durum Ölçeği, Özerklik, Yeterlik, İlişkisellik

Yazarlar

Alpay Bülbül, Gülten Akyol

Amaç

Sporda Psikolojik İhtiyaçlar Durum Ölçeği (SPİDÖ)’nin temel amacı, mevcut spor aktivitesi veya müsabakası sırasında sporcuların temel psikolojik ihtiyaçlarının (özerklik, yeterlik ve ilişkisellik) ne ölçüde karşılandığını veya engellendiğini durum düzeyinde (state-level) belirlemektir. Bu uyarlama çalışması, orijinal ölçeğin psikometrik özelliklerini Türk kültürü ve spor ortamına uygun olarak test etmek ve ölçeği Türkçe literatüre kazandırmaktır.

Ölçek, özellikle sporcuların motivasyonel süreçlerini ve dolayısıyla performanslarını anlama konusunda önemli bir rol oynamaktadır. Durumsal ihtiyaç tatmini düzeylerinin belirlenmesi, antrenörlerin ve spor psikologlarının müdahale stratejileri geliştirmesine olanak tanır.

Yapı

SPİDÖ, psikolojik bilimlerdeki en etkili motivasyon teorilerinden biri olan Öz Belirleme Teorisi (ÖBT) kapsamında yer alan Temel Psikolojik İhtiyaçlar Teorisi’ne dayanmaktadır. Bu teoriye göre, bireyin psikolojik sağlığı ve optimal işleyişi için üç temel ihtiyacın karşılanması zorunludur:

• Özerklik (Autonomy): Bireyin davranışlarını kendi seçimi ve iradesiyle gerçekleştirmesi hissi.
• Yeterlik (Competence): Çevresiyle etkili bir şekilde etkileşime girme ve istenen sonuçları elde etme yeteneğine sahip olma hissi.
• İlişkisellik (Relatedness): Başkalarıyla güvenli ve tatmin edici bağlar kurma ve ait olma hissi.

SPİDÖ, bu ihtiyaçların spor bağlamında, anlık veya kısa süreli bir durum içinde nasıl algılandığını ölçerek, sporcunun motivasyonel durumu hakkında değerli bilgiler sunar.

Geçerlik

Ölçeğin Türkçe uyarlaması sırasında, yapısal geçerliği test etmek amacıyla kapsamlı psikometrik analizler yapılmıştır. Bülbül ve Akyol (2020) tarafından yürütülen çalışmada, ölçeğin orijinal yapısının Türk sporcu popülasyonunda da korunduğu, yani üç faktörlü yapının (Özerklik, Yeterlik, İlişkisellik) doğrulandığı varsayılmaktadır. Genellikle geçerlik analizleri kapsamında Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılarak ölçeğin teorik yapısının verilerle uyumu incelenmiştir.

Ayrıca, ölçeğin ölçtüğü yapıyı diğer ilgili yapılarla ilişkilendirerek ölçüt bağıntılı geçerlik türleri de incelenmiş olabilir. Bu tür çalışmalar, SPİDÖ’nün diğer motivasyon veya performans değişkenleriyle beklenen yönde ilişki gösterdiğini kanıtlamaktadır.

Güvenirlik

Sporda Psikolojik İhtiyaçlar Durum Ölçeği’nin güvenirlik çalışmaları, ölçeğin iç tutarlılığını ve zamana karşı kararlılığını değerlendirmeyi amaçlamıştır. Türkçe uyarlama çalışmasında (2020), ölçeğin alt boyutlarının ve toplam puanının iç tutarlılık katsayıları (Cronbach Alfa) hesaplanmıştır. Yüksek Alpha değerleri, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir.

Güvenirlik analizlerinin, SPİDÖ’nün spor bağlamında durum bazlı ölçümlerde istikrarlı sonuçlar verdiğini desteklediği belirtilmiştir. Bu durum, ölçeğin hem araştırma hem de uygulamalı spor psikolojisi alanlarında güvenle kullanılabileceğini işaret etmektedir.

Faktör Analizi

Ölçeğin yapısal doğruluğunu kanıtlamak için Faktör Analizi kullanılmıştır. Uyarlama çalışmasında genellikle Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) tercih edilerek ölçeğin temel aldığı üç faktörlü yapının (Özerklik, Yeterlik, İlişkisellik) Türk sporcu örnekleminde de geçerliliği test edilmiştir. Bu analizler sonucunda, maddelerin ilgili faktörlere yüksek yükler verdiği ve model uyum indekslerinin kabul edilebilir sınırlar içinde olduğu rapor edilmiştir. Bu, SPİDÖ’nün kültürel adaptasyon sürecinin başarılı olduğunu göstermektedir.

Ölçme Aracı

Test Türü: Uyarlama (Adaptation) ve Durum Ölçeği (State Scale)

Format: Likert Tipi Derecelendirme Ölçeği (Genellikle 5 veya 7 noktalı Likert ölçeği kullanılır.)

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Sporcular (Farklı branş ve seviyelerdeki aktif sporcular)

Yaş Grubu: Genç ve Yetişkin Sporcular

Popülasyon Detayları: Ölçeğin geçerlik ve güvenirlik çalışması Türkiye’deki çeşitli spor branşlarından aktif olarak spor yapan sporcular üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Bireylerden, anlık olarak deneyimledikleri psikolojik ihtiyaç tatmini düzeylerini belirtmeleri istenir.

Anahtar Kelimeler

Özerklik, Yeterlik, İlişkisellik, Temel Psikolojik İhtiyaçlar, Motivasyon, Sporcu, Psikometri

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Mevcut Değil

Bağlılık E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar)

Yazışma Adresi: Bülbül ve Akyol’un (2020) yayınlandığı akademik kurum adresleri veya makalede belirtilen iletişim bilgileri kullanılmalıdır.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

SPİDÖ’nün Türkçe uyarlaması 2020 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin akademik ve araştırma amaçlı kullanımı genellikle sorumlu yazarın iznine tabidir. Ticari kullanım veya geniş ölçekli uygulamalar için yazarla iletişime geçilmesi gerekmektedir. İletişim e-posta adresi: [email protected]. Ölçeğin orijinal PDF’i buradan indirilebilir: sporda-psikolojik-ihtiyaclar-durum-olcegi-spido-toad.pdf.

Kaynaklar

• Bülbül, A. & Akyol, G. (2020). Sporda Psikolojik İhtiyaçlar Durum Ölçeği (SPİDÖ): Türkçe uyarlaması, geçerlik ve güvenirlik çalışması. Hacettepe Journal of Sport Sciences, 31(4), 163-173. DOI: https://doi.org/10.17644/sbd.782132
• Makalenin tam metnine Dergipark üzerinden erişilebilir: dergipark.org.tr

Sporda Psikolojik İhtiyaçlar Durum Ölçeği (SPİDÖ) Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçeğin orijinal maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır.