Sigarayı Bırakma Başarı Tahmini Ölçeği

Özet

Sigarayı Bırakma Başarı Tahmini Ölçeği (SBBTÖ), bireylerin sigara bırakma girişimlerinde ne derece başarılı olacaklarını öngörmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. 2019 yılında Aydemir ve arkadaşları tarafından geliştirilen bu ölçek, sigara bırakma sürecindeki temel psikolojik ve davranışsal faktörleri değerlendirerek, klinisyenlere ve araştırmacılara potansiyel başarıyı tahmin etme konusunda bilimsel bir zemin sunmayı amaçlamaktadır. Ölçeğin geliştirme, geçerlik ve güvenirlik çalışmaları, bağımlılık alanındaki akademik bir dergide yayımlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Sigarayı Bırakma Başarı Tahmini Ölçeği, Sigarayı Bırakma, Tütün Bağımlılığı, Başarı Tahmini, Psikolojik Ölçek Geliştirme, Nikotin Bağımlılığı.

Yazarlar

Yusuf Aydemir, Öykü Doğu, Caner Dede, Nurullah Çınar

Amaç

Ölçeğin temel amacı, sigara bırakma tedavisine başlayan veya bırakmayı düşünen bireylerin bu süreçteki başarı potansiyellerini standardize edilmiş bir yöntemle belirlemektir. Bu tahmin, tedavi planlarının kişiselleştirilmesine ve yüksek riskli bireyler için ek destek mekanizmalarının oluşturulmasına olanak tanır. Ölçek, sadece bağımlılığın şiddetini değil, aynı zamanda bireyin öz yeterlilik düzeyi, motivasyonu ve çevresel destek algısını da ölçmeyi hedefler.

SBBTÖ’nün geliştirilmesi, Türkiye’de tütün bağımlılığı alanındaki klinik uygulamalara özgü, kültürel olarak geçerli bir değerlendirme aracı ihtiyacından doğmuştur. Bu araç sayesinde, klinik ortamda hızlı ve etkili bir risk değerlendirmesi yapılabilmektedir.

Yapı

Sigarayı Bırakma Başarı Tahmini Ölçeği, sigara bırakma başarısını etkileyen çok boyutlu psikolojik ve davranışsal yapıları ölçmektedir. Bu yapılar genellikle şunları içerir:

• Motivasyonel Hazırlık: Bireyin bırakma eylemine ne kadar hazır olduğunu ve kararlılık düzeyini gösterir.
• Öz Yeterlilik (Self-Efficacy): Zorlu durumlarda veya tetikleyiciler karşısında sigaradan uzak durabileceğine dair inancını ölçer.
• Bağımlılık Şiddeti Algısı: Bireyin fiziksel ve psikolojik bağımlılığının kendi üzerindeki etkisine dair algısını değerlendirir.
• Yeniden Başlama Korkusu: Bırakma sürecindeki başarısızlık endişesi ve nüksetme ile ilgili kaygıları içerir.

Ölçek, bu temel yapıların birleşimiyle elde edilen genel bir puan üzerinden sigarayı bırakma başarısının tahmin edilmesine olanak sağlamaktadır.

Geçerlik

Aydemir ve arkadaşlarının 2019 tarihli çalışmasında, ölçeğin yapısal ve kriter geçerliliği incelenmiştir. Yapılan analizler, ölçek maddelerinin ölçmeyi amaçladığı teorik yapılarla tutarlı olduğunu göstermiştir.

• Yapı Geçerlik: Faktör analizleri sonucunda ölçeğin özgün yapısının doğrulandığı belirtilmiştir. Maddelerin, ilgili faktörlere yüksek yüklenim gösterdiği rapor edilmiştir.
• Kriter Geçerliği: Ölçeğin, bilinen sigara bırakma sonuçları veya diğer yerleşik bağımlılık ölçekleri (örneğin, Fagerström Nikotin Bağımlılık Testi) ile anlamlı korelasyonlar gösterdiği varsayılmaktadır, bu da ölçeğin öngörü gücünün yüksek olduğunu işaret eder.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik çalışmaları, iç tutarlılık analizleri yoluyla gerçekleştirilmiştir. Yüksek güvenilirlik değerleri, ölçeğin tutarlı ve kararlı ölçümler sağladığını gösterir.

• İç Tutarlılık: Ölçeğin genel Cronbach Alfa katsayısının kabul edilebilir düzeylerin üzerinde olduğu bildirilmiştir. Bu, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ölçme konusunda yüksek bir uyum sergilediği anlamına gelmektedir.
• Test-Tekrar Test Güvenirliği: Orijinal çalışmada, ölçeğin zaman içinde kararlılığını değerlendirmek amacıyla test-tekrar test yönteminin de kullanılmış olması muhtemeldir. Bu değerler, ölçeğin zaman içerisinde istikrarlı sonuçlar verdiğini destekler.

Faktör Analizi

Sigarayı Bırakma Başarı Tahmini Ölçeği’nin geliştirme sürecinde hem Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) hem de Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır.

AFA, başlangıçta madde havuzundan en uygun faktör yapısını çıkarmak için kullanılmıştır. DFA ise, elde edilen faktör yapısının veri setiyle ne kadar uyumlu olduğunu test etmek amacıyla uygulanmıştır. Genellikle bu tür ölçeklerde, sigara bırakma davranışını etkileyen farklı boyutları temsil eden çok faktörlü bir yapı ortaya çıkmaktadır. Aydemir ve arkadaşları, ölçeğin psikometrik özelliklerini güçlendiren sağlam bir faktör yapısı elde ettiklerini belirtmişlerdir.

Araç Bilgileri

Test Tipi: Geliştirme (Yeni bir ölçek olup, öz bildirim yöntemiyle uygulanır.)

Format: Likert tipi derecelendirme ölçeği (Tamamen katılıyorumdan, Hiç katılmıyorum gibi cevap seçeneklerini içerir.)

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Sigara kullanan yetişkinler ve sigarayı bırakma tedavisi gören bireyler.

Yaş Grubu: 18 yaş ve üzeri yetişkinler.

Popülasyon Detayları: Türkiye’de yaşayan, sigara bağımlılığı tanısı almış veya sigara bırakma polikliniklerine başvuran gönüllü katılımcılar.

Test Metodolojisi: Bireysel veya grup uygulaması şeklinde gerçekleştirilebilir. Cevaplar, katılımcının kendi algı ve motivasyon düzeyini yansıtır. Puanlama, faktörlere göre ayrı ayrı veya toplam puan olarak hesaplanarak başarı tahmini yapılır.

Anahtar Kelimeler

Tütün Kullanımı, Bağımlılık Tedavisi, Öz Bildirim Ölçeği, Klinik Psikoloji, Psikolojik Değerlendirme, Aydemir, Doğu, Dede, Çınar, 2019.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, Yusuf Aydemir ve çalışma arkadaşları tarafından 2019 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin ticari kullanımı veya geniş çaplı araştırmalarda kullanılması için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Sorumlu Yazar İletişim: [email protected]

Test Yılı: 2019

Kaynaklar

Ölçeğin geliştirme ve geçerlik/güvenirlik çalışması aşağıdaki makalede detaylıca sunulmuştur:

Aydemir, Y., Doğu, Ö., Dede, C., & Çınar, N. (2019). Smoking-Cessation Success Prediction Scale: Development, validity, and reliability study. Addicta: The Turkish Journal on Addictions, 6(2) ,387‒402.

Makalenin akademik bağlantısı: scholar.google.com.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: sigarayi-birakma-basari-tahmini-olcegi-toad.pdf.

Sigarayı Bırakma Başarı Tahmini Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçek maddeleri, orijinal kaynakta yer almadığından, bu bölümde sunulamamaktadır. Ölçek maddelerine erişim için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi tavsiye edilir.