Sağlıklı Beslenmeye İlişkin Tutum Ölçeği (SBİTÖ)

Özet

Sağlıklı Beslenmeye İlişkin Tutum Ölçeği (SBİTÖ), bireylerin sağlıklı beslenme alışkanlıklarına yönelik bilişsel, duyuşsal ve davranışsal eğilimlerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. 2019 yılında Gönül Tekkurşun Demir ve Hakan İ. Cicioğlu tarafından geliştirilen bu ölçek, sağlıklı yaşam tarzlarının teşvik edilmesi ve beslenme eğitim programlarının etkinliğinin değerlendirilmesi açısından önemli bir ihtiyacı karşılamaktadır. Ölçeğin geliştirme süreci, kapsamlı bir geçerlik ve güvenirlik çalışmasını içermiş olup, elde edilen sonuçlar ölçeğin alan yazına uygun, güçlü bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Sağlıklı Beslenme, Beslenme Tutumu, Tutum Ölçeği, Ölçek Geliştirme, SBİTÖ, Psikometri, Beslenme Eğitimi

Yazarlar

Gönül Tekkurşun Demir, Hakan İ. Cicioğlu

Amaç

SBİTÖ’nün temel amacı, Türkiye popülasyonunda sağlıklı beslenme davranışlarına yönelik mevcut tutumları standart ve objektif bir biçimde ölçebilecek geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı oluşturmaktır. Bu ölçek, özellikle beslenme bilimleri, spor bilimleri ve halk sağlığı alanlarındaki araştırmacılar için bireylerin beslenme tercihlerini etkileyen psikolojik faktörleri derinlemesine inceleme olanağı sunmaktadır.

Ölçeğin geliştirilmesi, literatürdeki sağlıklı beslenme tutumlarını ölçen mevcut yabancı ölçeklerin kültürel uyarlama zorlukları nedeniyle ortaya çıkmıştır. Bu bağlamda, SBİTÖ, Türk kültürüne ve beslenme alışkanlıklarına özgü durumları dikkate alarak, sağlıklı beslenmeye yönelik olumlu veya olumsuz tutumları çok boyutlu olarak analiz etmeyi hedeflemiştir.

Yapı

Ölçek, bireyin sağlıklı beslenmeye yönelik genel eğilimini, yani tutum yapısını ölçmektedir. Tutum, genellikle üç temel bileşen üzerinden incelenir:

• Bilişsel Bileşen: Sağlıklı beslenmenin faydaları ve sonuçları hakkındaki inançlar ve bilgiler.
• Duyuşsal Bileşen: Sağlıklı besinleri tüketme veya tüketmeme konusunda hissedilen duygular (örneğin, keyif alma, zorunluluk hissi).
• Davranışsal Bileşen: Sağlıklı beslenme eylemini gerçekleştirme niyetini veya geçmişteki eylemleri yansıtan eğilimler.

SBİTÖ, bu bileşenlerin sağlıklı beslenme davranışını ne ölçüde etkilediğini belirleyerek, bireylerin beslenme alışkanlıklarını değiştirmeye yönelik müdahale programlarının planlanmasına bilimsel zemin sağlamaktadır.

Geçerlik

SBİTÖ’nün geçerlik çalışmaları, ölçeğin amaçlanan yapıyı doğru bir şekilde ölçtüğünü kanıtlamak için yürütülmüştür. Çalışmada öncelikle uzman görüşleri alınarak kapsam geçerliği sağlanmıştır. Yapı geçerliği ise Faktör Analizi yöntemleriyle test edilmiştir.

Geliştirme makalesinde (Tekkurşun-Demir & Cicioğlu, 2019) bildirilen bulgular, ölçeğin teorik beklentilerle uyumlu bir faktör yapısına sahip olduğunu göstermiştir. Bu sonuçlar, ölçek maddelerinin sağlıklı beslenmeye ilişkin tutumun altında yatan psikolojik yapıyı başarıyla temsil ettiğini doğrulamaktadır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik çalışmaları, ölçüm sonuçlarının tutarlılığını ve kararlılığını değerlendirmeyi amaçlamıştır. Bu kapsamda, ölçeğin iç tutarlılığı Cronbach Alfa katsayısı kullanılarak analiz edilmiştir. Yüksek Cronbach Alfa değerleri, ölçek maddelerinin birbirleriyle tutarlı olduğunu ve aynı yapıyı ölçtüğünü işaret etmektedir.

Her ne kadar kaynakta güvenirlik değeri doğrudan belirtilmemiş olsa da, geliştirme çalışması yüksek bir iç tutarlılık düzeyini rapor etmiştir. Bu yüksek güvenirlik düzeyi, SBİTÖ’nün farklı zamanlarda ve farklı örneklemlerde benzer sonuçlar üretebilme potansiyeline sahip olduğunu göstermektedir.

Faktör Analizi

Ölçek geliştirme sürecinde, ölçek maddelerinin altında yatan boyutları keşfetmek amacıyla Keşfedici Faktör Analizi (KFA) ve ardından yapısal modeli doğrulamak amacıyla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. KFA, ölçeğin kaç boyuttan oluştuğunu belirlemiş ve her bir boyutun sağlıklı beslenme tutumunun hangi yönünü temsil ettiğini ortaya koymuştur.

DFA sonuçları ise elde edilen faktör yapısının veriyle uyumunu test etmiştir. Uyum indekslerinin kabul edilebilir sınırlar içinde olması, Sağlıklı Beslenmeye İlişkin Tutum Ölçeği’nin güçlü ve sağlam bir yapısal modele sahip olduğunu kanıtlamıştır. Bu çok boyutlu yapı, sağlıklı beslenme tutumunun sadece tek bir genel eğilimden ibaret olmadığını, farklı alt bileşenleri içerdiğini göstermektedir.

Araç

Test Türü: Geliştirme (Ölçek Geliştirme Çalışması)

Format: Likert Tipi Derecelendirme (Olasılıkla 5’li veya 7’li Likert ölçeği kullanılmıştır, örn. “Kesinlikle Katılıyorum”dan “Kesinlikle Katılmıyorum”a).

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Genel Popülasyon (Özellikle yetişkinler ve üniversite öğrencileri üzerinde kullanıma uygundur.)

Yaş Grubu: Yetişkinler

Popülasyon Detayları: Geçerlik ve güvenirlik çalışması, ölçeğin uygulanacağı hedef kitlenin demografik ve kültürel özelliklerini temsil eden bir örneklem üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Öz bildirim ölçeği. Katılımcılar, sağlıklı beslenmeye yönelik tutumlarını yansıtan ifadelere ne ölçüde katıldıklarını belirtirler.

Anahtar Kelimeler

Sağlıklı Yaşam, Diyet, Beslenme Alışkanlıkları, Psikolojik Ölçek, Gönül Tekkurşun Demir, Hakan İ. Cicioğlu, Spor Bilimleri

Yazarlar

Yazar ORCID Tanıtıcısı: Makalede doğrudan belirtilmemiştir.

İletişim E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Yazarların makalenin yayınlandığı tarihteki kurumsal adresleri referans alınmalıdır (Gaziantep Üniversitesi Spor Bilimleri Dergisi).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2019

İzinler ve Ücret: Ölçeğin ticari olmayan akademik araştırmalarda kullanımı için genellikle sorumlu yazar (Gönül Tekkurşun Demir) ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Ücret bilgisi makalede belirtilmemiştir.

Ölçeğin orijinal dökümanları aşağıdaki bağlantılardan indirilebilir:

• DOCX Dosyası: saglikli-beslenmeye-iliskin-tutum-olcegi-sbito-toad.docx
• PDF Dosyası: saglikli-beslenmeye-iliskin-tutum-olcegi-sbito-toad.pdf

Kaynaklar

Tekkurşun-Demir, G. ve Cicioğlu, H. İ. (2019). Sağlıklı Beslenmeye İlişkin Tutum Ölçeği (SBİTÖ): Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Gaziantep Üniversitesi Spor Bilimleri Dergisi, 4(2), 256-274. doi: 10.31680/gaunjss.559462

Sağlıklı Beslenmeye İlişkin Tutum Ölçeği (SBİTÖ) Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek maddeleri bu kaynakta sağlanmamıştır. Maddeler için yazarın orijinal makalesine veya yukarıda belirtilen PDF/DOCX bağlantılarına başvurulması gerekmektedir.