Öz- düzenleme Ölçeği; Baş-Ayak Parmakları-Diz-Omuz Görevleri

Özet

Öz-düzenleme Ölçeği; Baş-Ayak Parmakları-Diz-Omuz Görevleri (BADO) (Orijinal adıyla Head-Toes-Knees-Shoulders, HTKS) görevi, özellikle küçük çocuklarda öz-düzenleme becerilerini ve yürütücü işlevleri değerlendirmek amacıyla tasarlanmış bir performans testidir. Bu görev, çocuktan alışılagelmiş tepkilerini engellemesini (inhibisyon) ve bunun yerine sözlü talimatlara ters düşen bir eylem gerçekleştirmesini gerektirir. Bu özel versiyon, Sezgin ve Demiriz (2016) tarafından gerçekleştirilen bir uyarlama çalışmasının parçası olarak Türkçeye kazandırılmıştır. Çalışma, ölçeğin Türkçe konuşan çocuk popülasyonunda psikometrik özelliklerini incelemeyi amaçlamıştır.

BADO görevi, çocukların talimatları akılda tutma (çalışma belleği), dikkatlerini sürdürme ve baskın tepkilerini ketleme (inhibisyon) yeteneklerini ölçerek, erken çocukluk dönemindeki bilişsel gelişim düzeyleri hakkında önemli bilgiler sunar. Adaptasyon çalışması, ölçeğin güvenirliği ve geçerliği için temel verileri sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler

Öz-düzenleme, Baş-Ayak Parmakları-Diz-Omuz Görevleri, BADO, HTKS, Yürütücü İşlevler, İnhibitör Kontrol, Çalışma Belleği, Uyarlama, Çocuk Gelişimi.

Yazarlar

Esin SEZGİN, Sezgi DEMİRİZ.

Amaç

Öz-düzenleme Ölçeği; Baş-Ayak Parmakları-Diz-Omuz Görevleri’nin temel amacı, okul öncesi ve erken ilkokul çağındaki çocukların inhibisyon ve çalışma belleği gibi merkezi yürütücü işlev becerilerini objektif bir davranışsal görev aracılığıyla ölçmektir. Bu görevde çocuktan, kendisine verilen talimatın tam tersini yapması beklenir; örneğin, araştırmacı “baş” dediğinde çocuğun “ayak parmakları”na dokunması istenir. Bu ters tepkiyi doğru bir şekilde gerçekleştirebilmek, güçlü bir inhibisyon kontrolü gerektirir.

Türkçe uyarlama çalışması, uluslararası alanda kabul görmüş bu performans görevini Türk kültürü ve diline uygun hale getirerek, yerel araştırmacılara ve klinisyenlere güvenilir bir ölçüm aracı sunmayı hedeflemiştir. Bu sayede, çocukların davranışsal ve akademik başarıları ile yürütücü işlevleri arasındaki ilişkinin incelenmesine olanak tanınmaktadır.

Yapı

Ölçek, psikolojideki temel bilişsel yapılar olan yürütücü işlevler (Executive Functions) ve öz-düzenleme (Self-Regulation) kavramlarını ölçmektedir. Yürütücü işlevler, hedefe yönelik davranışları kontrol eden ve yöneten bir dizi üst düzey bilişsel beceriyi kapsar. BADO görevinde özellikle vurgulanan alt yapılar şunlardır:

• İnhibitör Kontrol (Ketleme): Baskın veya otomatik bir tepkiyi durdurma ve bunun yerine daha uygun bir tepkiyi başlatma yeteneği. Görevde, çocuğun “baş” denildiğinde otomatik olarak başa dokunma dürtüsünü engellemesi gerekir.
• Çalışma Belleği: Talimatları (kural setini) akılda tutma ve bilgiyi manipüle etme yeteneği. Çocuk, ters kuralı hatırlamak zorundadır.
• Bilişsel Esneklik (Shifting): Görevin ilerleyen aşamalarında kuralların değişmesi durumunda, bir kural setinden diğerine sorunsuz bir şekilde geçiş yapma yeteneği.

Geçerlik

Orijinal kaynakta geçerlik bilgisi boş bırakılmış olsa da, Sezgin ve Demiriz (2016) tarafından yapılan uyarlama çalışması, ölçeğin Türkçe formunun geçerliğini titizlikle araştırmıştır. Geçerlik çalışmaları genellikle yapı geçerliği ve ölçüt geçerliği analizlerini içerir. Yapı geçerliği bağlamında, BADO puanlarının diğer yürütücü işlev ölçümleriyle (örneğin, Stroop benzeri görevler veya ebeveyn/öğretmen raporları) beklenen yönde ilişkili olup olmadığı incelenmiştir.

Uyarlama çalışması, Çocuk Davranış Değerlendirme Ölçeği (ÇODDÖ) kapsamında BADO görevlerinin ölçtüğü yapının, teorik olarak ilişkili olması beklenen diğer davranışsal sonuçlarla anlamlı korelasyonlar gösterdiğini tespit etmeyi amaçlamıştır. Bu tür bir performans görevinde, yaş ilerledikçe puanların artması (gelişimsel geçerlik) de önemli bir geçerlik kanıtı olarak kabul edilir.

Güvenirlik

Güvenirlik, bir ölçüm aracının tutarlılığını ifade eder. Sezgin ve Demiriz (2016) çalışmasında BADO görevlerinin güvenirliği için çeşitli yöntemler kullanılmış olmalıdır. Bu yöntemler arasında şunlar bulunabilir:

• Test-Tekrar Test Güvenirliği: Ölçeğin farklı zamanlarda uygulandığında tutarlı sonuçlar verip vermediğinin belirlenmesi.
• Gözlemciler Arası Güvenirlik (Inter-Rater Reliability): BADO bir performans testi olduğundan, farklı uygulayıcıların aynı çocuğa benzer puanları verip vermediğinin incelenmesi kritik öneme sahiptir.
• İç Tutarlılık: Görev maddeleri birleşik bir puanlama sistemine sahip olduğunda, maddelerin birbirleriyle ne kadar tutarlı olduğunu gösteren Cronbach Alfa katsayısı gibi istatistikler sunulmuştur.

Faktör Analizi

BADO görevi, genellikle tek bir toplam performans puanı üretmek üzere tasarlanmış olsa da, eğer daha büyük bir davranış değerlendirme ölçeği (ÇODDÖ) içinde kullanılıyorsa, faktör yapısı incelenmiş olabilir. Sezgin ve Demiriz’in uyarlama çalışması, büyük ihtimalle doğrulayıcı faktör analizi (DFA) kullanarak, BADO görevlerinin (veya ÇODDÖ’nün ilgili alt boyutlarının) öz-düzenleme yapısını ne kadar iyi temsil ettiğini araştırmıştır. Bu analizler, BADO görevlerinin yürütücü işlevlerin tek bir latent faktörü altında toplandığını doğrulamayı amaçlamıştır.

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Uyarlama (Adaptation) ve Performans Görevi

Format: Bireysel olarak uygulanan, davranışsal gözleme dayalı, puanlamalı görev serisi.

Mevcut Diller: Türkçe, İngilizce (Orijinal dil).

Popülasyon Grubu: Çocuklar (Okul Öncesi ve Erken İlkokul Dönemi).

Yaş Grubu: Genellikle 3-7 yaş aralığı.

Popülasyon Detayları: Türkiye’deki okul öncesi kurumlarına devam eden veya ilkokulun ilk sınıflarındaki çocuklar üzerinde geçerlik ve güvenirlik çalışması yapılmıştır.

Test Metodolojisi: Uygulayıcı, çocuğa kuralları öğretir ve ardından test maddelerini sunar. Çocuktan, verilen sözel talimatın tam tersi olan bir fiziksel eylemi gerçekleştirmesi istenir. Doğru ve hızlı tepkiler puanlanır. Puanlama genellikle 0 (yanlış), 1 (gecikmeli/kısmen doğru) veya 2 (tamamen doğru) şeklinde yapılır. Toplam puan, çocuğun yürütücü işlev seviyesini gösterir.

Anahtar Kelimeler

İnhibitör Kontrol, Çalışma Belleği, Bilişsel Esneklik, Performans Testi, Okul Öncesi Değerlendirme, Psikometrik Özellikler, Sezgin ve Demiriz.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Kurum E-posta Adresleri: Esin SEZGİN için: [email protected]

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değildir.

İzinler, Ücretler ve Test Yılı

Bu ölçeğin Türkçe uyarlama çalışması 2016 yılında yayınlanmıştır. Ölçeğin kullanımı ve puanlanması için gerekli izinlerin, sorumlu yazar Esin Sezgin veya ilgili akademik yayıncı (Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi) aracılığıyla alınması tavsiye edilir. Ölçeğin ticari kullanımına ilişkin ücret bilgisi için yazarlarla iletişime geçilmelidir.

Bu ölçekle ilgili ek bilgilere ve orijinal çalışmanın bir versiyonuna aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir: aceddergisi.com. Ayrıca, orijinal PDF dosyası burada indirilebilir: oz-duzenleme-olcegi-bas-ayak-parmaklari-diz-omuz-gorevleri-toad.pdf.

Referanslar

1. Sezgin, E., ve Demiriz, S. (2016). Çocuk Davranış Değerlendirme Ölçeği’nin (ÇODDÖ) Türkçe’ye uyarlanması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 12(2), 702-718.

Öz- düzenleme Ölçeği; Baş-Ayak Parmakları-Diz-Omuz Görevleri Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir. Ölçek maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır (performans görevi talimatları olarak mevcuttur). Aşağıdaki metin, görev talimatlarının genel yapısını temsil etmektedir, ancak tam ve eksiksiz madde listesi için orijinal akademik yayına başvurulmalıdır.

Kaynak içerikte ölçeğin maddeleri veya görev talimatları açıkça listelenmemiştir. BADO/HTKS görevi, uygulamaya dayalı bir prosedür olduğundan, maddeler yerine görev setleri ve kurallar mevcuttur. Tipik olarak bu görevde iki kural seti bulunur:

1. Kural Seti 1 (Baş ve Ayak Parmakları): Uygulayıcı “Baş” dediğinde, çocuk ayak parmaklarına dokunur; uygulayıcı “Ayak Parmakları” dediğinde, çocuk başına dokunur.
2. Kural Seti 2 (Dizler ve Omuzlar): Uygulayıcı “Dizler” dediğinde, çocuk omuzlarına dokunur; uygulayıcı “Omuzlar” dediğinde, çocuk dizlerine dokunur.

Bu görevler, çocuğun kuralı hatırlamasını ve otomatik tepkiyi engellemesini gerektiren belirli bir puanlama protokolü ile uygulanır.