Olay Sonrası İşleme Ölçeği

Özet

Olay Sonrası İşleme Ölçeği (OİİÖ), bireylerin sosyal veya kaygı verici bir olayın ardından deneyimledikleri bilişsel süreçleri ve ruminatif davranışları ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu giriş, ölçeğin Can Baycan tarafından 2019 yılında Boğaziçi Üniversitesi’nde gerçekleştirilen Türkçe uyarlama çalışmasına odaklanmaktadır. Ölçek, özellikle Sosyal Anksiyete Bozukluğu (SAB) bağlamında, sosyal olayları takiben ortaya çıkan ve anksiyeteyi sürdüren olumsuz düşünce kalıplarını nicel olarak değerlendirmeyi hedefler.

OİİÖ’nün uyarlama çalışması, ölçeğin Türk kültürüne ve diline uygunluğunu sağlamak, aynı zamanda orijinal ölçeğin yapısal ve psikometrik özelliklerini koruduğunu doğrulamak için yapılmıştır. Bu çalışma, Türk psikoloji literatürüne sosyal kaygı araştırmaları için önemli bir değerlendirme aracı kazandırmıştır.

Anahtar Kelimeler

Olay Sonrası İşleme, Sosyal Anksiyete, Bilişsel İşleme, Psikometrik Özellikler, Ölçek Uyarlama, Ruminasyon.

Yazarlar

Can Baycan.

Amaç

Olay Sonrası İşleme Ölçeği’nin temel amacı, orijinal formu yabancı dilde olan bu aracı Türkçeye uyarlayarak, Türkiye’deki araştırmacıların ve klinisyenlerin kullanımına sunmaktır. Bu ölçek, sosyal etkileşimlerin ardından bireylerin ne kadar süreyle ve ne kadar yoğunlukta kendilerini eleştiren, tekrarlayıcı ve olumsuz düşüncelere daldıklarını ölçmek için tasarlanmıştır.

Ölçeğin pratik amacı, sosyal anksiyeteyi sürdüren mekanizmalardan biri olan olay sonrası işlemeyi (Post-Event Processing – PEP) tespit etmek ve klinik müdahalelerin etkinliğini değerlendirmede somut veriler sağlamaktır. Olay sonrası işleme düzeyinin ölçülmesi, Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) gibi müdahalelerin hedef odaklı planlanmasına yardımcı olmaktadır.

Yapı

Ölçek, **Olay Sonrası İşleme** (Post-Event Processing) veya **Sosyal Ruminasyon** adı verilen psikolojik yapıyı ölçmektedir. Bu yapı, kişinin sosyal bir performans sergiledikten sonra (örneğin, bir sunum yapmak, bir partiye katılmak) zihninde o olayı tekrar tekrar canlandırması, kendi davranışlarını aşırı derecede eleştirmesi ve potansiyel hataları veya sosyal gafları abartılı bir şekilde değerlendirmesi durumunu ifade eder.

Olay sonrası işleme, sosyal kaygının bilişsel modelinde merkezi bir rol oynar; çünkü bu durum, kişinin bir sonraki sosyal etkileşim için kendisini yetersiz hissetmesine ve kaçınma davranışları sergilemesine yol açar. Ölçek, bu döngüsel ve zararlı işleme biçiminin yoğunluğunu ve süresini değerlendirir.

Geçerlik

Olay Sonrası İşleme Ölçeği’nin Türkçe uyarlama çalışmasında (Baycan, 2019), ölçeğin yapısal geçerlik özellikleri detaylı olarak incelenmiştir. Uyarlama çalışmalarında genellikle içerik geçerliği (uzman görüşleri) ve yapı geçerliği (faktör analizi) yöntemleri kullanılır.

Tez çalışmasında, ölçeğin Türk örnekleminde orijinal ölçeğe benzer bir faktör yapısını koruyup korumadığı araştırılmıştır. Ayrıca, yakınsak ve ayırt edici geçerlik çalışmaları kapsamında, OİİÖ puanlarının Sosyal Anksiyete ve diğer ilgili psikolojik yapılarla beklenen yönde ilişkiler gösterip göstermediği incelenmiştir. Detaylı geçerlik katsayıları ve istatistiksel sonuçlar için Baycan’ın yüksek lisans tezine başvurulmalıdır.

Güvenirlik

Ölçek uyarlama sürecinin bir parçası olarak, Olay Sonrası İşleme Ölçeği’nin Türkçe formunun iç tutarlılığı ve kararlılığı değerlendirilmiştir. Güvenirlik analizleri genellikle Cronbach’s Alpha katsayısı kullanılarak gerçekleştirilir.

Baycan (2019) tarafından yapılan çalışmada, ölçeğin maddelerinin birbiriyle ne kadar tutarlı olduğunu gösteren iç tutarlılık katsayılarının yeterli düzeyde olduğu varsayılmaktadır. Ölçeğin zaman içindeki kararlılığını (test-tekrar test güvenirliği) gösteren sonuçlar da tezin ilgili bölümlerinde yer almaktadır.

Faktör Analizi

Ölçeğin psikometrik özelliklerini doğrulamak amacıyla faktör analizi teknikleri kullanılmıştır. Bu analizler, ölçek maddelerinin, ölçülmek istenen tek bir yapı (Olay Sonrası İşleme) altında toplanıp toplanmadığını kontrol etmek için önemlidir.

Uyarlama çalışmasında, orijinal ölçeğin kuramsal yapısının Türk kültürüne aktarılırken korunup korunmadığını belirlemek için Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) veya Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) yöntemlerinden biri veya her ikisi kullanılmıştır. Bu analizler sonucunda elde edilen faktör yükleri ve uyum indeksleri, ölçeğin yapısal geçerliğinin temel kanıtını oluşturmaktadır.

Araç

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Kendini Bildirim Ölçeği (Self-report questionnaire). Derecelendirme formatı tezde detaylı olarak açıklanmıştır (Genellikle Likert tipi bir ölçek kullanılmıştır).

Language Available: Türkçe

Population Group: Sosyal anksiyete eğilimi gösteren yetişkinler ve üniversite öğrencileri.

Age Group: Yetişkinler (Genellikle 18 yaş ve üstü).

Population Details: Uyarlama çalışması, İstanbul’daki bir üniversitenin öğrencileri gibi genç yetişkinlerden oluşan bir örneklem üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Methodology: Nicel, kesitsel desenli psikometrik çalışma.

Anahtar Kelimeler

PEP, Ruminasyon, Bilişsel Hata, Psikometri, Boğaziçi Üniversitesi, Sosyal Anksiyete Bozukluğu.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Mevcut Değil (Yüksek lisans tezi yazarının ORCID bilgisi kaynakta belirtilmemiştir.)

Affiliation Email addresses: Boğaziçi Üniversitesi tarafından sağlanabilir.

Correspondence Address: Can Baycan, Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul, Türkiye (Tez yazıldığı tarihteki kurumsal adres).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Olay Sonrası İşleme Ölçeği’nin Türkçe uyarlama çalışması **2019** yılında tamamlanmıştır. Ölçeğin akademik ve araştırma amaçlı kullanımı için genellikle yazara atıf yapılması yeterlidir. Ticari amaçlı kullanımlar veya ölçeğin tam maddelerine erişim için ilgili yazar (Can Baycan) veya telif hakkı sahibi kurum ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Bu uyarlama çalışmasının bir yüksek lisans tezi olması nedeniyle, tez içeriğine ve metodolojisine Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişim sağlanabilir.

Kaynaklar

Baycan, C. (2019). Olay Sonrası İşleme Ölçeği’nin Türkçeye uyarlama çalışması [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul.

Tez hakkında ek bilgilere Ulusal Tez Merkezi linkinden ulaşılabilir: tez.yok.gov.tr.

Ölçekle ilgili orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: olay-sonrasi-isleme-olcegi-toad.pdf.

Olay Sonrası İşleme Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçeğin telif hakkı koruması altındaki maddeleri bu platformda yayınlanmamaktadır. Maddelerin tamamına erişmek için ilgili kaynak yayına (Baycan, 2019) başvurulması gerekmektedir.