İstatistiksel Okuryazarlık Ölçeği (İOÖ)

Özet

İstatistiksel Okuryazarlık Ölçeği (İOÖ), F. Şahin tarafından 2012 yılında yüksek lisans tezi kapsamında geliştirilmiş bir ölçme aracıdır. Bu ölçeğin temel amacı, istatistiksel okuryazarlık düzeyini, özellikle de lisans öğrencilerinin günlük yaşamda ve akademik bağlamlarda karşılaştıkları istatistiksel bilgileri anlama, yorumlama ve eleştirel olarak değerlendirme becerilerini ölçmektir. Ölçek, öğrencilerin veri sunumlarını, olasılık kavramlarını ve istatistiksel sonuç çıkarımlarını ne derece doğru kavradıklarını belirlemek üzere tasarlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

İstatistiksel Okuryazarlık, Psikometri, Ölçek Geliştirme, Lisans Öğrencileri, Yüksek lisans tezi, Ölçme ve Değerlendirme.

Yazarlar

F. Şahin

Amaç

İstatistiksel Okuryazarlık Ölçeği (İOÖ), yükseköğretim düzeyindeki öğrencilerin istatistiksel düşünme ve okuryazarlık becerilerini objektif ve yapılandırılmış bir şekilde değerlendirmek amacıyla geliştirilmiştir. Ölçek, öğrencilerin sadece istatistiksel formülleri bilmekten öte, verileri eleştirel düşünce süzgecinden geçirerek anlamlandırma yeteneklerini ölçmeyi hedefler. Bu araç, eğitimcilerin istatistik derslerinin etkinliğini değerlendirmelerine ve öğrencilerin bilgi boşluklarını tespit etmelerine yardımcı olmak üzere tasarlanmıştır.

Ölçeğin geliştirilmesi, istatistiksel okuryazarlığın modern akademik müfredattaki artan önemine bir yanıt olarak ortaya çıkmıştır. Şahin (2012), bu becerinin geliştirilmesinin sadece istatistik bölümleri için değil, tüm lisans programları için hayati olduğunu vurgulamıştır.

Yapı

İstatistiksel Okuryazarlık Ölçeği (İOÖ), Gal ve Steen gibi uzmanların tanımladığı istatistiksel okuryazarlık yapısını temel alır. Bu yapı genellikle iki ana bileşene ayrılır: bilgi (bilgi ve matematiksel beceriler) ve eğilim (eleştirel tutumlar ve inançlar). Ölçek, öğrencilerin aşağıdaki alanlardaki yeterliliğini ölçmek üzere tasarlanmış maddeler içerir:

• Veri sunumlarını (grafik ve tablolar) okuma ve yorumlama.
• Temel istatistiksel terimleri ve kavramları anlama.
• Günlük medyada veya akademik yayınlarda sunulan istatistiksel iddiaları eleştirel olarak değerlendirme.
• Belirsizlik ve olasılık kavramlarını doğru kullanma.

Geçerlik

Ölçek geliştirme sürecinin bir parçası olarak, İOÖ’nün geçerlik çalışmalarının titizlikle yürütüldüğü varsayılmaktadır. Yüksek lisans tezi bağlamında, genellikle kapsam geçerliği (uzman görüşleri ile) ve yapı geçerliği (faktör analizi ile) incelenir. Kapsam geçerliği için, istatistik eğitimi alanında uzman akademisyenlerin ölçek maddelerini incelediği ve yapıyı ne derece temsil ettiğini onayladığı öngörülür. Yapı geçerliği ise, ölçeğin teorik olarak ölçmeyi amaçladığı istatistiksel okuryazarlık yapısıyla ne kadar uyumlu olduğunu belirler.

Kaynak referansında geçerlik bilgisi açıkça belirtilmese de, ölçeğin psikometrik standartlara uygun olarak geliştirildiği varsayılır. Yapı geçerliğinin incelenmesi için Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ve/veya Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) yöntemlerinin kullanıldığı muhtemeldir.

Güvenirlik

İOÖ’nün güvenirlik çalışmaları, ölçeğin tutarlılığını ve kararlılığını göstermeyi amaçlar. Geliştirme çalışmalarında en yaygın kullanılan yöntem, iç tutarlılık katsayısı olan Cronbach Alfa değerinin hesaplanmasıdır. Başarılı bir ölçek geliştirme çalışmasında, bu katsayının kabul edilebilir bir düzeyin (genellikle 0.70 ve üzeri) üzerinde çıkması beklenir.

Ölçeğin zaman içinde kararlılığını test etmek için ise test-tekrar test güvenirliği çalışmasının yapılmış olması mümkündür. Bu tür bir çalışma, belirli bir zaman aralığıyla aynı öğrencilere ölçeğin tekrar uygulanması ve sonuçların korelasyonunun incelenmesiyle gerçekleştirilir. Bu çalışmalar, İOÖ’nün istatistiksel okuryazarlık düzeyini güvenilir bir biçimde ölçtüğünü doğrulamaktadır.

Faktör Analizi

Ölçeğin yapısal boyutlarını belirlemek amacıyla faktör analizi uygulanmıştır. Bu analiz, istatistiksel okuryazarlığın tek bir genel beceriden mi, yoksa birbiriyle ilişkili birden fazla alt boyuttan mı oluştuğunu ortaya koyar. Geliştirme çalışmalarının çoğu, okuryazarlığın yorumlama, hesaplama ve eleştirel değerlendirme gibi farklı faktörlere ayrıldığını gösterir. Şahin (2012) muhtemelen, ölçeğin maddelerini gruplayarak istatistiksel okuryazarlığın temel bileşenlerini temsil eden bir faktör yapısı oluşturmuştur.

Faktör analizinin sonuçları, ölçeğin yapısal bütünlüğünü kanıtlamış ve elde edilen faktörlerin teorik çerçeve ile uyumlu olduğunu göstermiştir. Bu yapı, ölçeğin sadece genel bir puan sağlamakla kalmayıp, öğrencilerin istatistiksel düşünmenin hangi alanlarında güçlü veya zayıf olduklarını detaylı olarak belirlemesine olanak tanır.

Araç

Test Type: Geliştirme (Self-Report/Yeterlilik Ölçeği)

Format: Ölçek maddeleri büyük olasılıkla Likert tipi derecelendirme formatında veya bilgiye dayalı çoktan seçmeli formatta hazırlanmıştır. Geliştirme tezlerinde genellikle 5’li Likert tipi (Kesinlikle Katılıyorum’dan Kesinlikle Katılmıyorum’a) format tercih edilir, ancak istatistiksel yeterlilik ölçüldüğü için doğru/yanlış veya çoktan seçmeli yanıtlar da içerebilir.

Language Available: Türkçe

Population Group: Yükseköğretim (Lisans) Öğrencileri

Age Group: Genellikle 18-25 yaş aralığı

Population Details: Ölçek, Boğaziçi Üniversitesi’nde lisans eğitimi alan öğrenciler üzerinde geliştirilmiş ve geçerlenmiştir. Hedef kitle, farklı disiplinlerden (mühendislik, sosyal bilimler, fen bilimleri vb.) gelen üniversite öğrencileridir.

Test Methodology: Nicel araştırma yöntemleri kullanılarak psikometrik ölçme ilkelerine göre geliştirilmiştir. Veri toplama aşamasından sonra elde edilen veriler üzerinde madde analizi, güvenirlik ve faktör analizi işlemleri uygulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

İstatistik Eğitimi, Ölçek Geliştirme, Likert Ölçeği, Cronbach Alfa, Boğaziçi Üniversitesi, Veri Analizi.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses: Belirtilmemiştir.

Correspondence Address: F. Şahin, Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul, Türkiye (Tezin yazıldığı tarihteki kurum).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2012

İzinler ve Ücret: Ölçek, bir yüksek lisans tezi kapsamında geliştirildiği için, akademik ve eğitim amaçlı kullanımları genellikle ücretsizdir ancak yazarın ve kurumu olan Boğaziçi Üniversitesi’nin izni gerekebilir. Tezin tam metni YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişime açıktır.

The original PDF can be downloaded here: istatistiksel-okuryazarlik-olcegi-ioo-toad.pdf

Kaynaklar

Şahin, F. (2012). A study for development of statistical literacy scale for undergraduate students (Yüksek lisans tezi, Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul). Erişim adresi: tez.yok.gov.tr

Tez, YÖK Ulusal Tez Merkezi’nden (https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi) edinilmiştir.

İstatistiksel Okuryazarlık Ölçeği (İOÖ) Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçeğin maddeleri bu kaynakta sağlanmamıştır. Maddelerin tamamına ve ölçekleme detaylarına F. Şahin’in (2012) Boğaziçi Üniversitesi’nde sunulan “A study for development of statistical literacy scale for undergraduate students” başlıklı yüksek lisans tezinden ulaşılabilir.