İlaca Uyum Öz-Etkililik Ölçeği

Özet

İlaca Uyum Öz-Etkililik Ölçeği (İUÖEÖ), bireylerin reçetelenen ilaç tedavisi rejimlerine ne ölçüde bağlı kalabileceklerine dair algıladıkları yeterlilik düzeylerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçeğin kısa formu, özellikle kronik hastalığı olan bireylerde, zorlu koşullar altında bile ilaçlarını düzenli kullanma becerilerine yönelik öz-etkililik inançlarını değerlendirir. Ölçeğin Türkçe adaptasyonu, hipertansiyon hastalarında ilaç uyumu davranışlarını destekleyen psikososyal faktörleri incelemek için kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

İlaca Uyum Öz-Etkililik Ölçeği, İlaç Uyumu, Öz-Etkililik, Hipertansiyon, Psikometrik Araç, Uyarlama.

Yazarlar

Rabia Hacıhasanoğlu, Serap Gözüm, Cengiz Çapık.

Amaç

Bu ölçeğin temel amacı, bireylerin ilaç tedavisine uyum sağlama konusunda karşılaştıkları engelleri aşma yeteneklerine duydukları güveni, yani öz-etkililik düzeylerini belirlemektir. Ölçek, özellikle ilaç rejiminin karmaşık olduğu veya hastaların unutkanlık, yan etkiler veya sosyal baskı gibi zorluklarla karşılaştığı durumlarda, uyumun sürdürülmesine yönelik bireysel inançları nicelleştirmek için tasarlanmıştır.

Türkçe kısa formunun uyarlanmasındaki spesifik amaç ise, Türkiye’deki hipertansiyon hastaları popülasyonunda ölçeğin psikometrik özelliklerini (geçerlik ve güvenirlik) test ederek, klinik ve araştırma ortamlarında güvenle kullanılabilecek geçerli bir araç sunmaktır.

Yapı

İlaca Uyum Öz-Etkililik Ölçeği, psikolojide Albert Bandura tarafından kavramsallaştırılan sosyal bilişsel teoriye dayanan öz-etkililik yapısını ölçmektedir. İlaç uyumu bağlamında öz-etkililik, hastanın ilaçlarını belirtildiği şekilde alma becerisine olan inancını ifade eder. Yüksek öz-etkililik, bireyin tedavi planına bağlı kalma olasılığını artırır ve kronik hastalık yönetiminde kritik bir prediktör olarak kabul edilir.

Ölçek, genellikle hastaların ilaçlarını düzenli alma, dozları zamanında kullanma ve ilaçları yan etkiler veya günlük rutin değişiklikleri gibi zorluklara rağmen sürdürme gibi spesifik davranışsal alanlardaki yeterlilik inançlarını sorgular. Bu yapı, bilişsel ve davranışsal sağlık sonuçlarını anlamak için temel bir bileşendir.

Geçerlik

Ölçek Çeşidi olarak “Uyarlama” belirtilmiştir. Hacıhasanoğlu, Gözüm ve Çapık (2012) tarafından gerçekleştirilen Türkçe geçerlik çalışmasında, ölçeğin yapısal ve kültürel uygunluğu değerlendirilmiştir. Geçerlik çalışmaları, ölçeğin gerçekten ölçmeyi amaçladığı yapıyı, yani ilaç uyumu konusundaki öz-etkililik inancını ölçtüğünü göstermeyi hedefler.

Uyarlama çalışmasında genellikle yapı geçerliği için faktör analizi teknikleri kullanılır. Bu analizler, ölçeğin maddelerinin teorik olarak beklenen faktör yapısı ile uyumlu olup olmadığını inceler. Ayrıca, ölçüt bağıntılı geçerlik kapsamında, ölçek puanlarının diğer bilinen ilaç uyumu ölçütleri veya klinik sonuçlar (örneğin, kan basıncı kontrolü) ile korelasyonu incelenir.

Güvenirlik

Güvenirlik, bir ölçüm aracının tutarlılık ve istikrar derecesini ifade eder. İlaca Uyum Öz-Etkililik Ölçeği’nin Türkçe kısa formunun güvenirlik değerlendirmesi, iç tutarlılık katsayısı (Cronbach Alfa) hesaplamalarıyla gerçekleştirilmiştir. Bu katsayı, ölçekteki maddelerin aynı yapıyı ne kadar tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir.

Yüksek bir iç tutarlılık değeri, ölçeğin maddelerinin homojen olduğunu ve ölçülen öz-etkililik yapısının güvenilir olduğunu işaret eder. Ayrıca, güvenirlik analizlerinde test-tekrar test güvenilirliği de incelenmiş olabilir; bu yöntem, aynı bireylere farklı zamanlarda uygulanan test sonuçlarının ne ölçüde benzer olduğunu değerlendirir.

Faktör Analizi

Orijinal İlaca Uyum Öz-Etkililik Ölçeği’nin kısa formu, genellikle tek boyutlu bir yapıyı veya az sayıda ilişkili faktörü temsil eder. Hacıhasanoğlu ve arkadaşları (2012) tarafından yürütülen uyarlama çalışmasında, Türkçe formun faktör yapısını doğrulamak amacıyla açımlayıcı veya doğrulayıcı faktör analizleri kullanılmıştır.

Bu analizler, ölçeğin Türkçe versiyonunun, orijinal ölçekteki teorik yapıyı koruyup korumadığını belirler. Hipertansif hastalarda yapılan çalışmada, elde edilen faktör yüklerinin ve faktör yapısının, bireylerin kronik hastalık yönetimindeki öz-etkililik inançlarını tutarlı bir şekilde temsil ettiği bulunmuştur. Bu yapısal doğrulama, ölçeğin yapı geçerliği için temel bir kanıt sağlar.

Araç

Test Türü: Uyarlama

Format: Orijinal ölçek genellikle Likert tipi derecelendirme formatını kullanır. Hastalardan, çeşitli zorluklar karşısında ilaçlarına uyum sağlama becerilerine ne ölçüde güvendiklerini belirtmeleri istenir (örneğin, 1 = Hiç güvenmiyorum, 5 = Tamamen güveniyorum).

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama), İngilizce (Orijinal)

Popülasyon Grubu: Kronik hastalığı olan yetişkin bireyler.

Yaş Grubu: Yetişkin (18 yaş ve üstü).

Popülasyon Detayları: Türkçe adaptasyon çalışması, özellikle hipertansiyon tanısı almış hastalar üzerinde gerçekleştirilmiştir. Ölçek, ilaç tedavisine uzun süreli uyum gerektiren diğer kronik hastalık gruplarında da kullanılabilir.

Test Metodolojisi: Bireysel öz-bildirim anketi. Uygulama süresi kısadır ve klinik veya araştırma ortamlarında kolaylıkla uygulanabilir.

PDF Kaynağı: Ölçeğin orijinal PDF’i aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: the-medication-adherence-self-efficacy-scale-toad.pdf

Anahtar Kelimeler

Geçerlik, Güvenirlik, Öz-Bildirim, Kronik Hastalık, Tedaviye Uyum, Psikometri.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Rabia Hacıhasanoğlu

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Kurum E-posta Adresleri: [email protected] (Serap Gözüm için)

Yazışma Adresi: Yazışma detayları için ilgili referans makaleye başvurulmalıdır.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler ve Kullanım Ücreti: Ölçeğin klinik veya akademik araştırmalarda kullanımı için telif hakkı sahipleriyle (orijinal ve uyarlama yazarları) iletişime geçilmesi önerilir. Genellikle akademik amaçlı kullanımlarda ücret talep edilmeyebilir.

Test Yılı (Uyarlama): 2012 (Türkçe geçerlik çalışmasının yayınlandığı yıl).

Orijinal Ölçek Geliştirme Yılı: Orijinal ölçeğin geliştirme yılı, uyarlama makalesinde belirtilen orijinal kaynağa bağlıdır.

Kaynaklar

• Hacıhasanoglu, R., Gözüm, S., ve Çapık, C. (2012). Hipertansif Hastalarda İlaca Uyum Öz-etkililik Ölçegi kısa formunun Türkçe’sinin geçerliligi. Anadulu Kardiyoloji Dergisi, 12(3), 241-248.

İlaca Uyum Öz-Etkililik Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçek maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır. Ölçeğin maddeleri, bireyin ilaçlarını zamanında alma, yan etkilerle başa çıkma ve unutkanlık gibi durumları yönetme becerisine dair inançlarını ölçmeye odaklanır.