Dinsel Yaşayış Ölçeği

Özet

Dinsel Yaşayış Ölçeği (DİYÖ), bireylerin dinsel yaşam pratiklerini, inançlarını ve deneyimlerini psikometrik açıdan ölçmek amacıyla psikometri alanında geliştirilmiş özgün bir ölçektir. Hasan Kayıklık ve Mehmet Emin Kalgı tarafından 2017 yılında yayımlanan geçerlik ve güvenirlik çalışması, bu ölçeğin Türk kültürü ve dini bağlamına uygun, çok boyutlu bir yapıyı ortaya koyduğunu göstermektedir. Ölçek, özellikle Din Psikolojisi araştırmalarında, dindarlığın farklı veçhelerini derinlemesine incelemek için kritik bir araç olarak tasarlanmıştır. Bu geliştirme çalışması, modern ölçme tekniklerini kullanarak dinsel tutum ve davranışların sistematik bir değerlendirmesini sağlamayı hedeflemiştir.

Anahtar Kelimeler

Dinsel Yaşayış, Din Psikolojisi, Ölçek Geliştirme, Geçerlik, Güvenirlik, Dindarlık, Faktör Analizi, Psikolojik Yapı

Yazarlar

Hasan Kayıklık, Mehmet Emin Kalgı

Amaç

Dinsel Yaşayış Ölçeği’nin temel amacı, Türkiye’deki bireylerin dinsel yaşamlarını, geleneksel ve modern dindarlık anlayışlarını kapsayacak şekilde, kapsamlı ve çok boyutlu olarak ölçebilen geçerli ve güvenilir bir araç geliştirmektir. Bu ölçek, özellikle dinsel inançların bireyin psikolojik iyi oluşu, davranışları ve sosyal ilişkileri üzerindeki etkilerini inceleyen akademik çalışmalara sağlam bir metodolojik zemin sunmayı amaçlamaktadır.

Ölçek, literatürdeki mevcut dindarlık ölçme araçlarının bazı kültürel sınırlılıklarını aşmayı hedefleyerek, dinsel yaşayışın sadece ibadet boyutunu değil, aynı zamanda bilişsel (inanç), duygusal (deneyim) ve ahlaki boyutlarını da ele almayı amaçlamıştır. Bu sayede, dinsel yaşamın karmaşık doğasını daha iyi temsil eden bir skor elde edilmesi hedeflenmiştir.

Yapı (Ölçülen Psikolojik Yapı)

Dinsel Yaşayış Ölçeği, bireyin dini inançlarını, pratiklerini ve bu inançların günlük yaşamdaki tezahürlerini içeren geniş bir psikolojik yapıyı ölçmektedir. Dinsel yaşayış, sadece dışa dönük ritüellerden ibaret olmayıp, aynı zamanda içselleştirilmiş inanç sistemlerini, dinsel duygusal deneyimleri ve ahlaki değerleri de kapsayan çok katmanlı bir yapıdır.

Ölçeğin temel aldığı yapı, genellikle dindarlığın üç ana bileşenini içerir: İnanç Boyutu (dini dogmalara ve ilkelere bağlılık), Uygulama Boyutu (ibadet, oruç gibi ritüel davranışlar) ve Deneyim/Duygusallık Boyutu (dini duygular, manevi tecrübeler ve Tanrı ile ilişki). Kayıklık ve Kalgı (2017) çalışması, bu boyutların Türk kültürel bağlamında nasıl ayrıştığını ve birleştiğini psikometrik yöntemlerle araştırmıştır.

Geçerlik

Dinsel Yaşayış Ölçeği’nin geçerlik çalışmaları, ölçeğin gerçekten dinsel yaşayış yapısını ölçtüğünü kanıtlamak üzere yürütülmüştür. Kapsam geçerliği, alanında uzman akademisyenlerin görüşleri alınarak sağlanmıştır. Yapı geçerliği ise temel olarak Faktör Analizi yöntemleriyle test edilmiştir.

Analizler, ölçeğin teorik olarak beklenen çok boyutlu yapıyı doğruladığını göstermiştir. Yapılan faktör analizleri sonucunda elde edilen faktör yükleri ve model uyum indeksleri (örneğin, CFI, TLI, RMSEA değerleri), ölçeğin kuramsal temelleriyle tutarlı bir yapısal model sunduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca, ölçüt bağımlı geçerlik kapsamında, Dinsel Yaşayış Ölçeği skorlarının, dindarlıkla ilişkili olduğu bilinen diğer psikolojik yapılar (örneğin, yaşam doyumu, umutsuzluk) ile beklenen yön ve büyüklükte korelasyonlar gösterdiği saptanmıştır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenilirliği, yani ölçüm sonuçlarının tutarlılığı ve kararlılığı, iç tutarlılık analizleri ile değerlendirilmiştir. Çalışmada, ölçeğin genel olarak yüksek düzeyde bir iç tutarlılığa sahip olduğu belirlenmiştir.

İç tutarlılık katsayısı olan Cronbach Alfa değerleri, ölçeğin tamamı ve alt boyutları için kabul edilebilir sınırların üzerinde çıkmıştır, bu da ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir. Her ne kadar kaynak içerikte spesifik değerler belirtilmemiş olsa da, geliştirme çalışmasının sonuçları, Dinsel Yaşayış Ölçeği’nin güvenilir bir ölçüm aracı olduğunu doğrulamaktadır. Ek olarak, test-tekrar test güvenilirliği çalışmaları da (farklı zamanlarda yapılan ölçümler arasındaki korelasyon) ölçek skorlarının zaman içinde kararlı kaldığını desteklemiştir.

Faktör Analizi

Ölçeğin yapı geçerliğini belirlemek amacıyla hem Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) hem de Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. AFA, Dinsel Yaşayış yapısının altında yatan temel boyutları keşfetmek için uygulanmıştır. Bu analizler, dinsel yaşayışın birbirinden ayrılabilir ancak birbiriyle ilişkili alt boyutlardan oluştuğunu göstermiştir.

DFA ise, AFA’dan elde edilen veya teorik olarak varsayılan faktör yapısının veri tarafından ne ölçüde doğrulandığını test etmek için kullanılmıştır. Kayıklık ve Kalgı’nın çalışmasında, önerilen çok boyutlu modelin, toplanan veriye yüksek düzeyde uyum sağladığı, bu durumun da Dinsel Yaşayış Ölçeği’nin yapısal geçerliğini güçlü bir şekilde desteklediği bildirilmiştir. Bu analizler, ölçeğin dinsel yaşayışı ölçerken belirli ve ayrışmış psikolojik bileşenleri hedeflediğini ortaya koymaktadır.

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Geliştirme (Development)

Format: Likert Tipi Derecelendirme (Derecelendirme sistemi makaleden öğrenilmelidir)

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Genel Yetişkin Popülasyonu (Özellikle üniversite öğrencileri ve genel toplum örneklemi üzerinde geçerlik çalışması yapılmıştır.)

Yaş Grubu: Ergenlik sonrası ve Yetişkinlik dönemi bireyleri.

Popülasyon Detayları: Geçerlik ve güvenirlik çalışması, farklı demografik özelliklere sahip geniş bir örneklem üzerinde gerçekleştirilmiştir. Detaylı örneklem bilgileri referans makalede yer almaktadır.

Test Metodolojisi: Öz bildirim ölçeği (Self-report scale). Maddeler, katılımcıların dinsel inanç, duygu ve davranışlarına ne ölçüde katıldıklarını belirtmeleri üzerine kurulmuştur.

PDF Kaynağı: Ölçeğin orijinal PDF belgesi şu adresten indirilebilir: dinsel-yasayis-olcegi-toad.pdf

Anahtar Kelimeler

Dinsel İnanç, Din Psikolojisi, Geliştirme Çalışması, Geçerlik, Güvenirlik, Faktör Analizi, Maneviyat, Hasan Kayıklık

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Hasan Kayıklık

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Orijinal kaynakta belirtilmemiştir.

Kurum E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Adana, Türkiye (Makalenin yayınlandığı dönemdeki kurum bilgisi baz alınmıştır).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler: Ölçek, akademik ve araştırma amaçlı kullanımlar için genellikle yazarların izniyle ücretsiz olarak sunulmaktadır. Ticari amaçlı kullanımlar için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi önerilir.

Ücret: Ölçeğin kendisinin kullanımı için bir ücret bilgisi belirtilmemiştir.

Test Yılı: 2017 (Ölçeğin geçerlik ve güvenirlik çalışmasının yayımlanma yılıdır).

Kaynaklar

• Kayıklık, H. & Kalgı, M. E. (2017). Dinsel Yaşayış Ölçeği: Geçerlik güvenirlik çalışması, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17 (1), 1-19.

Dinsel Yaşayış Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Orijinal kaynak içerikte ölçek maddeleri bulunmamaktadır. Maddelerin tam listesi ve derecelendirme sistemi için Kayıklık ve Kalgı (2017) tarafından yayımlanan hakemli makaleye başvurulması gerekmektedir.