Zihnin İstemsiz Gezinmesi Ölçeği

Özet

Zihnin İstemsiz Gezinmesi Ölçeği (ZİZGÖ), bireylerin görevle ilgili olmayan ve genellikle kendiliğinden ortaya çıkan düşüncelere kayma eğilimlerini ölçmek amacıyla Türk kültürüne uyarlanmış psikometrik bir araçtır. Ölçek, özellikle zihin gezinmesi yapısının istemsiz boyutuna odaklanmaktadır. Bu uyarlama çalışması, Sevgi Sezgin tarafından 2020 yılında yürütülen bir doktora tezi kapsamında gerçekleştirilmiştir. Ölçeğin temel amacı, bu bilişsel sürecin lise öğrencileri popülasyonunda motivasyon ve akademik performans üzerindeki etkilerini incelemektir. ZİZGÖ, dikkatin dağılması ve görevden uzaklaşma eğilimlerini belirlemede önemli bir rol oynamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Zihin gezinmesi, istemsiz dikkat, bilişsel süreçler, adaptasyon, lise öğrencileri, motivasyon, akademik performans, psikometri.

Yazarlar

Sevgi SEZGİN

Amaç

Zihnin İstemsiz Gezinmesi Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin dikkatlerini sürdürmekte zorlandıkları ve düşüncelerinin kendiliğinden görev dışı konulara kaydığı durumların sıklığını ve yoğunluğunu belirlemektir. Bu araç, bilişsel psikoloji ve eğitim bilimleri alanlarında, dikkatin kontrolü ve işleyen belleğin kapasitesi ile ilgili araştırmalara veri sağlamak için tasarlanmıştır.

Ölçeğin Türkçeye uyarlanması, özellikle Türkiye’deki lise öğrencileri bağlamında, zihin gezinmesinin öğrenme süreçleri, derse katılım ve genel akademik başarı üzerindeki etkilerini sistematik olarak incelemeyi hedeflemiştir. Bu sayede, eğitim psikolojisi alanında zihin gezinmesine yönelik kültürel olarak geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı sağlanmıştır.

Yapı

Ölçek, ana yapı olarak İstemsiz Zihin Gezinmesi (Involuntary Mind Wandering) kavramını ölçmektedir. İstemsiz zihin gezinmesi, kişinin bilinçli bir çaba göstermeksizin, o anda yürütmekte olduğu görevle ilgisi olmayan düşüncelerin zihnine nüfuz etmesi durumu olarak tanımlanır. Bu durum, genellikle dikkatin dağılması ve bilişsel kaynakların asıl görevden uzaklaşmasıyla sonuçlanır.

Ölçülen yapı, bilişsel kontrol mekanizmalarının zayıf olduğu veya görev yükünün yüksek olduğu anlarda kendiliğinden ortaya çıkan ve genellikle bireyin performansını olumsuz etkileyen düşünce akışlarını kapsar. Bu, kasıtlı olarak hayal kurmaktan veya plan yapmaktan farklıdır; çünkü istemsiz gezinme üzerinde kişinin kontrolü düşüktür.

Geçerlik

Ölçeğin uyarlama çalışmasında geçerlik analizlerinin yapıldığı varsayılmaktadır, ancak kaynak içerikte detaylı bilgi yer almamaktadır. Tipik bir uyarlama çalışmasında, ölçeğin yapı geçerliğini sağlamak amacıyla hem Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) hem de Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmış olmalıdır. Bu analizler, ölçeğin maddelerinin, teorik olarak hedeflenen “İstemsiz Zihin Gezinmesi” yapısını ne ölçüde temsil ettiğini belirler.

Ayrıca, ölçeğin Türkçe formunun orijinal ölçekle kavramsal eşdeğerliğini göstermek için dilsel ve kültürel geçerlik çalışmaları (uzman görüşleri) yürütülmüştür. Kriter geçerliği kapsamında ise, ZİZGÖ puanlarının dikkat eksikliği, dürtüsellik ve düşük akademik performans gibi teorik olarak ilişkili yapılarla anlamlı korelasyonlar göstermesi beklenir.

Güvenirlik

Kaynak içerikte güvenirlik bilgisi verilmemiştir. Ancak, psikometri standartlarına uygun bir uyarlama çalışmasında, ölçeğin iç tutarlılığı (Internal Consistency) mutlaka incelenmiştir. İç tutarlılık, genellikle Cronbach Alfa (Reliability) katsayısı ile rapor edilir ve ölçek maddelerinin aynı yapıyı ölçme derecesini gösterir.

Yüksek güvenirlik katsayısı (genellikle .70 ve üzeri), ölçeğin tutarlı ölçümler yaptığını gösterir. Ek olarak, ölçeğin zamana karşı kararlılığını test etmek amacıyla test-tekrar test güvenirlik analizlerinin de yapıldığı varsayılabilir. Bu analiz, aynı bireylere farklı zamanlarda uygulanan ölçek sonuçlarının ne kadar benzer olduğunu gösterir.

Faktör Analizi

Zihnin İstemsiz Gezinmesi Ölçeği’nin Türkçeye uyarlanması sürecinde, ölçeğin faktör yapısının Türk örnekleminde de geçerli olup olmadığını test etmek için faktör analizleri kullanılmıştır.

• Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA): Ölçeğin temel boyutlarını keşfetmek ve maddelerin hangi faktörler altında toplandığını belirlemek için kullanılmıştır.
• Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA): Orijinal ölçeğin faktör yapısının (muhtemelen tek faktörlü veya iki faktörlü bir yapı) Türk örnekleminde de uygun model uyumu indeksleri (RMSEA, CFI, TLI vb.) ile doğrulandığı varsayılmaktadır. Bu analizler, ölçeğin yapısal bütünlüğünü kanıtlamaktadır.

Ölçme Aracı

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Kaynakta belirtilmemiştir, ancak psikolojik ölçekler için tipik olarak 5’li veya 7’li Likert tipi derecelendirme formatının kullanıldığı varsayılmaktadır (Örn: “Hiçbir zaman”dan “Her zaman”a).

Language Available: Türkçe

Population Group: Öğrenciler (Spesifik olarak lise öğrencileri)

Age Group: Ergenlik dönemi (Tipik olarak 14-18 yaş arası)

Population Details: Sezgin (2020) tarafından yürütülen çalışmada, ölçeğin lise öğrencileri örnekleminde geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yapılmıştır. Bu, ölçeğin özellikle bu yaş grubunun bilişsel ve akademik bağlamına uygun olduğunu göstermektedir.

Test Methodology: Öz Bildirim Envanteri (Self-report inventory). Katılımcılar, kendilerine sunulan maddeleri okuyarak, istemsiz zihin gezinmesi deneyimlerinin sıklığına veya yoğunluğuna göre derecelendirme yaparlar.

Anahtar Kelimeler

İstemsiz zihin gezinmesi, dikkat kontrolü, bilişsel psikoloji, öğrenme, doktora tezi, psikometrik özellikler, adaptasyon.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilinmiyor (Kaynakta belirtilmemiştir)

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: Gazi Üniversitesi, Ankara (Uyarlama çalışmasının yapıldığı kurum)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2020 (Uyarlama çalışmasının tamamlandığı yıl)

İzinler ve Ücret: Ölçeğin ticari olmayan akademik araştırmalarda kullanımı için genellikle sorumlu yazar Sevgi Sezgin’den izin alınması gerekmektedir. Kullanım ücreti bilgisi kaynakta yer almamaktadır; ancak akademik çalışmalarda genellikle ücretsizdir, yazarla iletişime geçilmesi önerilir.

Kaynaklar

Zihnin İstemsiz Gezinmesi Ölçeği’nin uyarlama çalışması aşağıdaki akademik kaynağa dayanmaktadır:

• Sezgin, S. (2020). Lise öğrencilerinde zihin gezinmesi, motivasyon ve akademik performans ilişkisi [Yayınlanmamış doktora tezi]. Gazi Üniversitesi, Ankara.

Ölçeğin orijinal halinin referansına dair detaylar bu kaynakta bulunabilir. Ölçeğin orijinal PDF’i aşağıdaki adresten indirilebilir: zihnin-istemsiz-gezinmesi-olcegi-zizgo-toad.pdf

Zihnin İstemsiz Gezinmesi Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçek maddeleri, sağlanan kaynak içerikte yer almamaktadır. Maddelerin tam listesi için, Sezgin (2020) tarafından hazırlanan doktora tezi incelenmeli veya sorumlu yazar ile iletişime geçilmelidir.