Yaşlılarda Bilişsel Azalma Bilgilendirme Anketi

Özet

Yaşlılarda Bilişsel Azalma Bilgilendirme Anketi (IQCODE-T), orijinali IQCODE olan ölçeğin Türkçe uyarlamasıdır. Bu araç, yaşlı bireylerde son on yıla kıyasla bilişsel işlevlerdeki algılanan değişiklikleri değerlendirmek amacıyla bir bilgi kaynağı (eş, çocuk veya bakıcı gibi) tarafından doldurulur. IQCODE-T, özellikle erken evre Demans taraması ve hafif bilişsel bozukluğun tespiti için klinik ve araştırma ortamlarında kullanılan güçlü bir tarama aracıdır. Türk uyarlamasının geçerlik ve güvenirlik çalışmaları, ölçeğin Türkiye popülasyonunda başarılı bir şekilde kullanılabileceğini göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

Bilişsel Azalma, Demans, Yaşlılık, IQCODE, Nöropsikoloji, Tarama Ölçeği, Uyarlama.

Yazarlar

Erguvan Tuğba Özel Kızıl, Emre D. Turan, Ece Yılmaz, Betül Cangöz, Serap Uluç

[quads id=5]

Amaç

Bu ölçeğin temel amacı, yaşlı bir bireyin bilişsel işlevlerindeki (hafıza, yönelim, dil, pratik beceriler) düşüşü veya değişimi, bireyi yakından tanıyan bir kişinin (bilgi kaynağı) bakış açısıyla nesnel olarak değerlendirmektir. Ölçek, özellikle bireyin mevcut durumunu yaklaşık on yıl önceki durumuyla karşılaştırarak, zaman içindeki bilişsel gerilemenin boyutunu saptamaya odaklanır.

IQCODE-T, klinisyenlere, kapsamlı nöropsikolojik değerlendirmelerden önce hızlı ve güvenilir bir ön tarama imkanı sunar. Bu, özellikle kaynakların kısıtlı olduğu veya hastanın kendi değerlendirmesinin güvenilir olmadığı durumlarda kritik öneme sahiptir.

Yapı

Ölçek, esas olarak günlük yaşam aktiviteleri bağlamında gözlemlenen bilişsel işlev bozukluklarını ölçen bir yapıya sahiptir. Ölçülen temel yapı, normal yaşlanma sürecinin ötesine geçen patolojik Bilişsel Azalmadır. Maddeler, kişinin hafıza, problem çözme, finansal kararlar alma ve yön bulma gibi alanlardaki performansındaki değişiklikleri sorgular.

IQCODE-T, bilişsel gerilemenin sübjektif ancak sistematik bir değerlendirmesini sağlayarak, objektif testler ile klinik gözlem arasındaki boşluğu doldurur. Ölçek maddeleri, bilgi kaynağının kolayca gözlemleyebileceği davranışsal değişikliklere odaklanmıştır.

Geçerlik

Türkçe versiyonunun geçerlik çalışması (Özel-Kızıl et al., 2010), ölçeğin Demans tanısı almış bireyleri sağlıklı kontrol gruplarından ayırma yeteneğine odaklanmıştır. Çalışmada, IQCODE-T’nin yüksek bir Diskriminant Geçerlik sergilediği belirtilmiştir. Bu, ölçeğin klinik olarak anlamlı bilişsel bozukluğu olan ve olmayan grupları güvenilir bir şekilde ayırt edebildiğini gösterir.

Orijinal çalışmada, IQCODE-T’nin, özellikle Demans için altın standart kabul edilen diğer klinik tanı araçlarıyla uyumlu sonuçlar verdiği bulunmuştur. Yüksek duyarlılık ve özgüllük değerleri, ölçeğin Türk popülasyonunda tarama amacıyla geçerli bir araç olduğunu desteklemektedir.

Güvenirlik

Özel-Kızıl ve arkadaşları (2010) tarafından yürütülen uyarlama çalışması, IQCODE-T’nin yüksek düzeyde güvenilirliğe sahip olduğunu göstermiştir. Güvenirlik analizleri genellikle iç tutarlılık (Cronbach Alfa katsayısı) ve test-tekrar test güvenilirliği üzerinden incelenir. IQCODE-T, genellikle klinik popülasyonlarda mükemmel kabul edilen (0.90 ve üzeri) yüksek Cronbach Alfa değerleri sergilemiştir.

Bu yüksek iç tutarlılık, ölçekteki tüm maddelerin aynı temel yapıyı, yani bilişsel gerilemeyi ölçme konusunda tutarlı olduğunu işaret eder. Bu durum, ölçeğin zamana yayılan klinik değerlendirmeler için stabil ve güvenilir bir ölçüm sağladığını teyit eder.

Faktör Analizi

Orijinal IQCODE genellikle tek bir genel faktör (Bilişsel Azalma) olarak kabul edilse de, bazı araştırmalar Hafıza ve Diğer Bilişsel İşlevler (örn. yürütücü işlevler) olmak üzere iki faktörlü bir yapıyı önermiştir. Türk uyarlaması (IQCODE-T) için yapılan faktör analizleri, ölçeğin tek bir baskın faktör altında toplandığını, bu faktörün de bilgi kaynağı tarafından algılanan genel bilişsel gerilemeyi temsil ettiğini göstermiştir.

Tek faktörlü yapı, ölçeğin kullanım kolaylığını ve tarama aracı olarak etkinliğini artırır, zira tek bir kesme puanı üzerinden klinik karar verme sürecini basitleştirir. Bu yapısal doğrulama, IQCODE-T’nin kültürel uyarlama sürecinin başarılı olduğunu kanıtlamaktadır.

Araç

Test Türü: Uyarlama (Adaptasyon)

Format: Bilgi Kaynağına Dayalı Tarama Ölçeği

Mevcut Diller: Türkçe, İngilizce (Orijinal), ve birçok diğer dil.

Popülasyon Grubu: Yaşlı Bireylerin Bilgi Kaynakları (Ailesi, bakıcısı, eşi).

Yaş Grubu: Genellikle 65 yaş ve üzeri bireyler için bilişsel durum değerlendirmesi.

Popülasyon Detayları: Bilişsel bozukluk şüphesi olan veya Demans tanısı almış yaşlı bireyler ile sağlıklı kontroller.

Test Metodolojisi: Bilgi kaynağı, değerlendirilen kişinin mevcut bilişsel durumunu yaklaşık on yıl önceki durumuyla karşılaştırarak her bir maddeyi derecelendirir. Derecelendirme formatı 5 noktalı Likert tipi bir ölçek kullanır.

Anahtar Kelimeler

Bilişsel Tarama, Geriyatrik Psikiyatri, Bilişsel Azalma, Demans Taraması, Nörolojik Değerlendirme, Psikometri.

[quads id=5]

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Mevcut değil

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi, Nöroloji Anabilim Dalı (Uyarlama çalışması baz alınarak).

İzinler & Ücret ve Test Yılı

IQCODE, akademik ve klinik amaçlar için genellikle serbestçe erişilebilir bir araçtır, ancak Türk uyarlamasının kullanımı için sorumlu yazar (Erguvan Tuğba Özel Kızıl) ile iletişime geçilmesi önerilir. Orijinal uyarlama ve geçerlik çalışması 2010 yılında yayınlanmıştır.

Ölçeğin orijinal PDF belgesine buradan ulaşılabilir: informant-questionnaire-on-cognitive-decline-in-the-elderly-iqcode-t-toad.pdf

Referanslar

• Özel-Kızıl, E. T., Turan, E. D., Yılmaz, E., Cangöz, B., & Uluç, S. (2010). Discriminant validity and reliability of the Turkish version of Informant Questionnaire on Cognitive Decline in the Elderly (IQCODE-T). Archives of Clinical Neuropsychology, 25(2), 139-145. doi: 10.1093/arclin/acp103

[quads id=5]

Yaşlılarda Bilişsel Azalma Bilgilendirme Anketi Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Maddeler, bilgi kaynağı tarafından değerlendirilen kişinin mevcut durumunun 10 yıl önceki durumuna göre nasıl değiştiğini ölçer (1 = Çok daha iyi, 2 = Daha iyi, 3 = Aynı, 4 = Daha kötü, 5 = Çok daha kötü).

(Not: Ölçek maddeleri orijinal kaynakta sağlanmamıştır. Standart IQCODE maddeleri genellikle hafıza, öğrenme, problem çözme ve günlük işlevsellik alanlarını kapsar.)

Örnek Maddeler (Orijinal maddeler olmadığı için genel IQCODE alanları listelenmiştir):

• Bir olayı hatırlama yeteneği.

• Yeni bir şey öğrenme yeteneği.

• Finansal konularda karar verme yeteneği.

• Yolunu bulma veya yabancı bir yerde yönünü saptama yeteneği.

• Karmaşık cihazları (telefon, uzaktan kumanda) kullanma yeteneği.