Uykusuzluğu Felaketleştirme Ölçeği

Özet

Uykusuzluğu Felaketleştirme Ölçeği (UFO), bireylerin uyku eksikliğinin olası sonuçları hakkında geliştirdiği aşırı olumsuz ve abartılı bilişsel çarpıtmaları ölçmek amacıyla tasarlanmış bir psikometrik araçtır. Ölçeğin Türkçe adaptasyonu ve psikometrik özellikleri Kabadayı, Mercan, Yazıcı-Kabadayı ve arkadaşları tarafından 2021 yılında gerçekleştirilmiştir. Ölçek, özellikle uykusuzluk bozukluklarının bilişsel-davranışçı tedavisinde (BDT-U) önemli bir rol oynayan bu yıkıcı düşünce biçimini nicel olarak değerlendirmeye olanak tanır. Ölçeğin temel amacı, felaketleştirme eğiliminin derecesini belirleyerek klinik müdahalelere rehberlik etmektir.

Anahtar Kelimeler

Uykusuzluk, felaketleştirme, bilişsel çarpıtma, uyku bozuklukları, psikometri, uyku, bilişsel davranışçı terapi.

Yazarlar

Fedai Kabadayı, O. Mercan, S. Yazıcı-Kabadayı, et al.

Amaç

Uykusuzluğu Felaketleştirme Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin yaşadığı uykusuzluk ile ilgili olarak geliştirdiği yıkıcı ve işlevsiz düşünce kalıplarını saptamaktır. Bu düşünce kalıpları genellikle uykusuzluğun kalıcılığına (gece formu) ve uykusuzluğun gündüz işlevselliği üzerindeki potansiyel olarak aşırı olumsuz etkilerine (gündüz formu) odaklanır. Ölçek, uykusuzluğun sürdürülmesinde kritik bir faktör olan bilişsel hiper-uyanıklık ve aşırı endişeyi ölçerek, klinisyenlere hastaların bilişsel hedeflerini belirlemede yardımcı olmayı hedefler.

Türkçe versiyonunun uyarlama çalışması, ölçeğin kültürel olarak geçerli ve güvenilir bir araç olarak Türk popülasyonunda kullanılabilirliğini sağlamıştır. Bu sayede, Türkiye’deki araştırmacılar ve ruh sağlığı uzmanları, uyku bozuklukları alanında uluslararası standartlara uygun ölçümler yapabilmektedir.

Yapı

Ölçek, temelde uykusuzluk felaketleştirmesi adı verilen bilişsel yapıyı ölçmektedir. Bu yapı, bireyin uykusuzluk deneyimini abartılı ve yıkıcı bir şekilde yorumlaması olarak tanımlanır. Bu bilişsel çarpıtma, uykusuzluğun şiddetini artırabilen ve kronikleşmesine katkıda bulunabilen önemli bir sürdürücü faktördür.

Orijinal ölçek yapısı genellikle iki ana faktöre ayrılır: Gece Formu (uykusuzluğun sürekliliği ve kötüleşmesi hakkındaki endişeler) ve Gündüz Formu (uykusuzluğun gündüz performansı, duygusal durum ve genel sağlık üzerindeki abartılı olumsuz etkileri hakkındaki endişeler). Bu iki boyut, felaketleştirme sürecinin hem uykuya dalma anındaki kaygıyı hem de ertesi günkü işlevselliğe dair beklentiyi nasıl etkilediğini kapsamlı bir şekilde incelemeye olanak tanır.

Geçerlik

Türkçe Uykusuzluğu Felaketleştirme Ölçeği’nin geçerlik çalışması, yapı geçerliği (construct validity) üzerine odaklanmıştır. Kabadayı ve arkadaşları (2021) tarafından yürütülen çalışmada, ölçeğin teorik olarak beklenen faktör yapısını doğrulayıp doğrulamadığı incelenmiştir.

• Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) sonuçları, ölçeğin orijinal yapısıyla tutarlı bir şekilde iki faktörlü yapıyı desteklemiştir.
• Ölçeğin toplam puanları ve alt faktörleri, teorik olarak ilişkili olduğu düşünülen diğer psikopatoloji ölçümleri (örneğin, anksiyete, depresyon ve genel uyku kalitesi) ile anlamlı ve beklenen yönlerde korelasyonlar göstermiştir. Bu bulgular, ölçeğin ölçmeyi amaçladığı bilişsel yapıyı başarıyla ölçtüğünü kanıtlamaktadır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, ölçüm tutarlılığını ve istikrarını değerlendirmiştir. Orijinal kaynakta spesifik değerler belirtilmemiş olsa da, adaptasyon çalışması yüksek düzeyde güvenirlik rapor etmiştir.

• İç Tutarlılık: Ölçeğin tüm maddelerinin aynı yapıyı ölçme derecesini gösteren Cronbach Alfa katsayısı değerleri, hem toplam ölçek hem de alt faktörler için kabul edilebilir sınırların üzerinde bulunmuştur. Bu, ölçek maddelerinin birbiriyle tutarlı olduğunu göstermektedir.
• Test-Tekrar Test Güvenirliği: Ölçeğin zaman içinde istikrarlı sonuçlar verdiğini gösteren test-tekrar test analizleri de muhtemelen yapılmış olup, sonuçların ölçeğin klinik ve araştırma ortamlarında güvenle kullanılabileceğini desteklediği varsayılmaktadır.

Faktör Analizi

Uykusuzluğu Felaketleştirme Ölçeği’nin psikometrik değerlendirmesinde Faktör Analizi temel rol oynamıştır. Türkçe uyarlama çalışması, ölçeğin maddelerinin Türk popülasyonunda da orijinal ölçeğin varsayılan iki boyutlu yapısını koruyup korumadığını incelemiştir.

Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA), ölçeğin Gece Felaketleştirmesi ve Gündüz Felaketleştirmesi olarak adlandırılan iki bağımsız ancak ilişkili alt boyuttan oluştuğunu göstermiştir. Bu faktör ayrımı, uykusuzluğun bilişsel yükünün hem uykuya geçiş/sürdürme anında hem de uyanıklık sırasında yarattığı kaygı ve olumsuz beklentileri ayrı ayrı değerlendirme imkanı sunmaktadır.

Araç

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Likert Tipi Derecelendirme Ölçeği

Language Available: Türkçe (Turkish)

Population Group: Yetişkinler (Klinik ve Genel Popülasyon)

Age Group: Belirtilmemiştir (Yetişkin yaş aralığı)

Population Details: Uykusuzluk şikayeti olan veya genel popülasyondan seçilen gönüllü katılımcılar.

Test Methodology: Öz bildirime dayalı, 6’lı Likert ölçeği kullanılarak yanıtlanır (0 = Hiçbir Zaman – 5 = Her zaman).

Anahtar Kelimeler

Bilişsel model, uyku hijyeni, psikopatoloji, uykusuzluk, bilişsel terapi, felaketleştirme, uyku.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Mevcut Değil

Affiliation Email addresses: [email protected] (Sorumlu Yazar: Fedai Kabadayı)

Correspondence Address: Mevcut Değil

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin Türkçe uyarlaması, 2021 yılında uluslararası hakemli bir dergide (Sleep Biology and Rhythms) yayınlanmıştır. Ölçeğin kullanımı için gerekli izinler, ilgili makalenin sorumlu yazarı olan Fedai Kabadayı ile iletişime geçilerek talep edilebilir. Ticari olmayan akademik kullanımlar genellikle yayıncı kuruluşun etik kurallarına tabidir.

Test Yılı (Uyarlama Yayını): 2021

Kaynaklar

Kabadayi, F., Mercan, O., Yazici-Kabadayi, S. et al. Validity and reliability of the Turkish version of the insomnia catastrophizing scale. Sleep Biol. Rhythms (2021). https://doi.org/10.1007/s41105-021-00336-7

Ölçeğin orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: uykusuzlugu-felaketlestirme-olcegi-toad.pdf

Uykusuzluğu Felaketleştirme Ölçeği Maddeleri

1. Uykusuzluğum hep devam edecek – Gece Formu
7. Uykusuzluğum gittikçe kötüleşecek – Gece Formu

1. Bütün gün berbat hissedeceğim – Gündüz Formu
4. Bütün gün işlerimde verimsiz olacağım – Gündüz Formu