Pozitif Şema Ölçeği

Özet

Pozitif Şema Ölçeği (PSÖ), bireylerin sahip olduğu olumlu ve adaptif şemaları ölçmek amacıyla geliştirilmiş 17 maddelik, beş alt boyutlu bir araçtır. Sabire Kılıç tarafından 2018 yılında Türkiye’deki üniversite öğrencileri üzerinde yapılan bir uyarlama çalışması sonucunda kullanıma sunulmuştur. Ölçek, özellikle iyi oluş ve psikolojik belirtiler ile pozitif şemalar arasındaki ilişkiyi incelemeyi hedeflemektedir. Yapılan doğrulayıcı faktör analizi ve güvenirlik çalışmaları, ölçeğin Türkçe popülasyonunda geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Pozitif Şema Ölçeği, şema, iyi oluş, psikolojik belirtiler, uyarlama, üniversite öğrencileri, öz yetkinlik, başarı, güven, iyimserlik, değerlilik, psikolojik ölçme aracı.

Yazarlar

Sabire Kılıç

Amaç

Pozitif Şema Ölçeği‘nin temel amacı, bireylerin sahip olduğu olumlu ve adaptif şemaları nicel olarak değerlendirmektir. Bu şemaların, özellikle üniversite öğrencileri popülasyonunda, genel iyi oluş düzeyleri ve deneyimledikleri psikolojik belirtiler üzerindeki yordayıcı etkilerini belirlemektir.

Ölçek, pozitif psikoloji alanındaki araştırmalara katkı sağlamak ve bireylerin güçlü yanlarını ve olumlu inançlarını anlamak için bir araç sunmaktadır. Bu sayede, olumlu şemaların geliştirilmesine yönelik müdahale programlarının etkinliğinin değerlendirilmesinde de kullanılabilecek bir temel oluşturmayı amaçlamaktadır.

Yapı

Pozitif Şema Ölçeği, bireylerin kendileri, başkaları ve dünya hakkındaki olumlu ve adaptif bilişsel şemalarını ölçen çok boyutlu bir yapıdır. Bu şemalar, kişinin olayları yorumlama biçimini, duygusal tepkilerini ve davranışlarını etkileyen temel inanç ve düşünce kalıplarıdır. Ölçek, bu pozitif şemaları beş farklı alt boyut altında gruplandırmaktadır.

• Öz-Yetkinlik: Bireyin belirli bir görevi başarıyla yerine getirebileceğine veya belirli bir duruma başarıyla başa çıkabileceğine dair inancını ifade eder.
• Başarı: Bireyin hedeflerine ulaşma, yeteneklerini kullanma ve değerli sonuçlar elde etme konusundaki algısını yansıtır.
• Güven: Bireyin kendine, başkalarına ve geleceğe yönelik olumlu beklentilerini ve inançlarını kapsar.
• İyimserlik: Geleceğe dair olumlu beklentilere sahip olma ve zorluklar karşısında umudunu koruma eğilimini ölçer.
• Değerlilik: Bireyin kendini değerli, önemli ve sevilmeye layık görme hissini ifade eder.

Bu beş alt boyut, pozitif şemaların farklı yönlerini kapsayarak, bireyin genel psikolojik sağlığına ve iyi oluşuna katkıda bulunan temel adaptif inançları değerlendirir.

Geçerlik

Pozitif Şema Ölçeği‘nin yapı geçerliği, beş alt boyutlu 17 maddelik yapısının doğrulanması amacıyla birinci düzey doğrulayıcı faktör analizi (DFA) ile incelenmiştir. Bu analiz, ölçeğin teorik olarak öngörülen faktör yapısının toplanan verilerle ne kadar uyumlu olduğunu değerlendirmek için kritik bir yöntemdir.

Yapılan DFA sonucunda elde edilen uyum indeks değerleri, Schumacker ve Lomax (1996) tarafından belirtilen kabul edilebilir kriterler doğrultusunda incelenmiştir. Bulgular, modelin tüm değer kategorilerinde mükemmel uyum gösterdiğini ortaya koymuştur. Bu durum, Pozitif Şema Ölçeği‘nin teorik olarak öngörülen beş faktörlü yapısının Türk örnekleminde geçerli bir şekilde temsil edildiğini ve ölçtüğü yapıyı doğru bir biçimde yansıttığını güçlü bir şekilde desteklemektedir.

Güvenirlik

Pozitif Şema Ölçeği‘nin iç tutarlılık güvenirliği, Cronbach Alfa katsayısı ile değerlendirilmiştir. İç tutarlılık, bir ölçme aracının aynı yapıyı ölçen maddelerinin birbiriyle ne kadar tutarlı olduğunu gösteren önemli bir güvenirlik göstergesidir.

Ölçeğin toplam puanı için hesaplanan Cronbach Alfa iç tutarlık katsayısı .89 olarak bulunmuştur. Bu değer, ölçeğin genel olarak yüksek bir iç tutarlılığa sahip olduğunu ve maddelerin tutarlı bir şekilde pozitif şemaları ölçtüğünü göstermektedir. Alt boyutlar için hesaplanan Cronbach Alfa katsayıları ise şöyledir: Öz-Yetkinlik .84, Başarı .82, Güven .91, İyimserlik .88 ve Değerlilik .84. Tüm alt boyutların .80’in üzerinde güvenirlik katsayılarına sahip olması, her bir alt boyutun da kendi içinde yüksek derecede tutarlı ve güvenilir olduğunu kanıtlamaktadır. Bu bulgular, Pozitif Şema Ölçeği‘nin hem bütün olarak hem de alt boyutlar bazında güvenilir bir ölçüm aracı olduğunu teyit etmektedir.

Faktör Analizi

Pozitif Şema Ölçeği‘nin yapısal özellikleri, 17 maddeden ve beş alt boyuttan oluşan bir modelle birinci düzey doğrulayıcı faktör analizi kullanılarak incelenmiştir. Bu analiz, ölçeğin kavramsal modelinin ampirik verilerle ne kadar iyi uyum sağladığını test etmek için uygulanmıştır.

Analiz sonuçları, önerilen beş faktörlü yapının (Öz-Yetkinlik, Başarı, Güven, İyimserlik, Değerlilik) verilerle mükemmel uyum gösterdiğini ortaya koymuştur. Bu uyum, Schumacker ve Lomax (1996) tarafından belirlenen standart uyum indeks değerleri referans alınarak değerlendirilmiştir. Her bir alt boyutun maddelerinin ilgili faktöre yüksek yükler verdiği ve faktörler arası korelasyonların anlamlı olduğu gözlemlenmiştir. Bu bulgular, ölçeğin yapısal geçerliğini desteklemekte ve pozitif şemalar kavramını beş farklı ancak ilişkili boyutta başarılı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir.

Enstrüman

Test Türü: Uyarlama

Biçim: 17 madde, beş alt boyut (Öz-Yetkinlik, Başarı, Güven, İyimserlik, Değerlilik)

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Üniversite öğrencileri

Yaş Grubu: Genç yetişkinler (üniversite öğrencisi popülasyonuna göre)

Popülasyon Detayları: Türkiye’deki üniversite öğrencileri

Test Metodolojisi: 6’lı Likert ölçeği (1= bana hiç uygun değil – 6= bana tamamen uygun)

Anahtar Kelimeler

Pozitif şemalar, psikolojik ölçme, iyi oluş, psikolojik belirtiler, üniversite öğrencileri, geçerlik, güvenirlik, doğrulayıcı faktör analizi, öz yetkinlik, iyimserlik, değerlilik.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Belirtilmemiş

Kurumsal E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara (tez referansından çıkarılmıştır)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Pozitif Şema Ölçeği‘nin kullanımı için izinler ve olası ücretler hakkında net bir bilgi bulunmamaktadır. Ölçeği kullanmayı düşünen araştırmacıların ve uygulayıcıların, ölçeğin sorumlu yazarı Sabire Kılıç ile doğrudan [email protected] e-posta adresi üzerinden iletişime geçmeleri önemle tavsiye edilir. İzin ve kullanım koşullarına ilişkin detaylar yazar tarafından sağlanacaktır. Ölçeğin uyarlama çalışması 2018 yılında tamamlanmıştır.

Kaynaklar

Kılıç, S. (2018). Üniversite öğrencilerinde pozitif şemaların iyi oluş ve psikolojik belirtileri yordaması (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.

Pozitif Şema Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

5 alt boyut 17 madde

• Öz-Yetkinlik (4 m)
• Başarı (3 m)
• Güven (3 m)
• İyimserlik (4 m)
• Değerlilik (3 m)