Derecelendirilmiş Çağrışım Ölçeği

Özet

Derecelendirilmiş Çağrışım Ölçeği, 1991 yılında Nagehan Demiral Büküşoğlu tarafından yüksek lisans tezi kapsamında geliştirilmiş bir psikometri aracıdır. Ölçeğin temel amacı, anlamsız hecelerin (trigramların) bireylerde uyandırdığı çağrışım gücünü ve değerini nicel olarak saptamaktır. Bu tür heceler, özellikle deneysel psikolojide, sözel öğrenme ve bellek araştırmalarında uyaran materyali olarak kullanılır. Ölçek, bu hecelerin standartlaştırılmış bir çağrışım hiyerarşisi oluşturulmasına olanak tanıyarak, araştırmacılara kontrol edilebilir deneysel materyal sağlamayı hedeflemiştir.

Anahtar Kelimeler

Çağrışım Değeri, Anlamsız Heceler, Deneysel Psikoloji, Sözel Öğrenme, Bellek, Ölçek Geliştirme, Psikometri.

Yazarlar

Nagehan Demiral Büküşoğlu

Amaç

Derecelendirilmiş Çağrışım Ölçeği’nin geliştirilme amacı, Hermann Ebbinghaus geleneği doğrultusunda, deneysel psikolojide kullanılan anlamsız hecelerin standardize edilmiş çağrışım değerlerini belirlemektir. Bu değerler, hecelerin ne ölçüde anlamlı bir kelime, imge veya fikirle ilişkilendirilebildiğini gösterir. Amacı, araştırmacılara yüksek, orta veya düşük çağrışım değerlerine sahip materyaller arasından seçim yapabilme imkanı sunarak, öğrenme ve hatırlama süreçlerinin manipülasyonunu kolaylaştırmaktır.

Ölçek, Türkiye’deki psikoloji araştırmalarında kullanılan uyaran materyallerinin kültürel ve dilsel bağlamda standardize edilmesine katkıda bulunmayı amaçlamıştır. Bu sayede, yabancı dildeki çağrışım değerleri yerine, Türkçe konuşan popülasyon için geçerli olan değerler elde edilmiştir.

Yapı

Ölçeğin ölçtüğü temel psikolojik yapı, Çağrışım Değeri (Association Value) veya Çağrışımsal Güçtür. Çağrışım değeri, bir uyaranın (anlamsız hece) sunulması üzerine, denek tarafından anlamlı bir tepkinin ne kadar hızlı ve tutarlı bir şekilde üretildiğini ifade eder. Yüksek çağrışım değerine sahip heceler, anlamsız olmalarına rağmen, daha kolay bir şekilde zihinsel bağlantılar kurarak öğrenme hızını artırır.

Ölçek, bu değeri genellikle bir yüzdelik olarak veya derecelendirilmiş bir puanlama sistemi aracılığıyla saptar. Yüksek derecelendirme, hecenin zihinde hızla bir anlam veya kavram uyandırdığını gösterirken; düşük derecelendirme, hecenin gerçekten “anlamsız” kalma derecesini, yani yeni öğrenme için nötr bir temel sağladığını işaret eder.

Geçerlik

Kaynakçada ölçeğin istatistiksel geçerlik analizlerine dair spesifik rakamlar bulunmamaktadır. Ancak, çağrışım ölçeklerinin doğası gereği, aşağıdaki geçerlik türlerinin araştırılması kritik öneme sahiptir:

• Kriter Geçerliği: Ölçekten elde edilen çağrışım değerlerinin, hecelerin kullanıldığı sonraki sözel öğrenme görevlerindeki (örneğin, ezberleme süresi veya hatırlama başarısı) performansla korelasyonu incelenmelidir. Yüksek çağrışım değerine sahip hecelerin daha hızlı öğrenilmesi beklenir.
• İçerik Geçerliği: Ölçekte kullanılan anlamsız hecelerin, hece yapısı ve fonetik özellikleri açısından Türkçenin genel yapısına uygun olarak rastgele oluşturulup oluşturulmadığı kontrol edilmelidir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirliğine ilişkin nicel veriler kaynak özetinde yer almamaktadır. Ancak güvenilir bir çağrışım ölçeği, zaman içinde tutarlı sonuçlar vermelidir. Beklenen güvenirlik yaklaşımları şunlardır:

• Test-Tekrar Test Güvenirliği: Aynı denek grubuna farklı zamanlarda uygulandığında, hecelerin elde edilen çağrışım değerlerinin yüksek oranda tutarlılık göstermesi.
• Gözlemciler Arası Güvenirlik: Eğer derecelendirme süreci birden fazla kodlayıcı veya puanlayıcı gerektiriyorsa, farklı puanlayıcıların hecelere atadığı çağrışım puanlarının tutarlılığı.

Faktör Analizi

Derecelendirilmiş Çağrışım Ölçeği, tek bir psikometrik yapıyı (Çağrışım Değeri) saptamaya yönelik geliştirme amaçlı bir araç olduğundan, geleneksel anlamda yapısal bir faktör analizinin (örneğin, ölçek maddelerinin alt boyutlara ayrılması) uygulanması beklenmemektedir. Ölçek, her bir hecenin bağımsız bir uyaran olarak çağrışım gücünü belirlemeyi amaçlar. Ancak, hecelerin fonetik veya dilbilimsel özelliklerinin çağrışım değerleri üzerindeki etkilerini incelemek için korelasyonel analizler kullanılmış olabilir.

Enstrüman

Test Türü: Geliştirme (Developmental)

Format: Kağıt ve Kalem Testi. Derecelendirme formatı muhtemelen Likert benzeri bir ölçek veya basit frekans sayımı tabanlı bir puanlama sistemi kullanılarak hecenin anlamlı bir kelimeyi uyandırma kolaylığını ölçmektedir.

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Yükseköğretim öğrencileri veya bilişsel olarak sağlıklı yetişkinler.

Yaş Grubu: Genç Yetişkinler (Yaklaşık 18-30 yaş aralığı).

Popülasyon Detayları: Çalışma, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü bünyesinde yürütülmüştür. Katılımcıların genellikle üniversite öğrencisi olması beklenir.

Test Metodolojisi: Katılımcılara standardize edilmiş bir dizi anlamsız hece sunulur. Katılımcılardan, her bir hecenin kendilerine ne kadar kolay bir anlam veya kelime çağrışım yaptığını belirtmeleri istenir. Puanlama, ya çağrışım tepkisi üretme süresine ya da önceden belirlenmiş bir derecelendirme skalasındaki puana dayanır.

Anahtar Kelimeler

Çağrışım Değeri, Deneysel Materyal, Sözel Bellek, Psikometrik Geliştirme, Trigram, Ebbinghaus.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değildir.

Kurum E-posta Adresleri: Bilgi mevcut değildir.

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değildir.

İzinler ve Ücretler ve Test Yılı

Ölçek, 1991 yılında Nagehan Demiral Büküşoğlu’nun yüksek lisans tezi kapsamında geliştirilmiştir. Tez, YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişime açıktır, bu nedenle akademik kullanım için genellikle izin gerektirmez ancak ticari kullanım için yazara başvurulması gerekebilir. Ölçek materyallerinin ticari bir ücreti olup olmadığına dair bilgi mevcut değildir.

Kaynaklar

Büküşoğlu, N. (1991). Anlamsız hecelerin çağrışım değeri ölçeklerinin saptanışı (Yüksek Lisans tezi). Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.

Bu teze YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişim sağlanabilir. Link: tez.yok.gov.tr

Derecelendirilmiş Çağrışım Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin orijinal maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır. Bu ölçek, belirli bir hece setine ilişkin çağrışım değerlerini saptayan metodolojiyi tanımlamaktadır. Tipik olarak bu heceler, ünsüz-sesli-ünsüz (CVC) formatında oluşturulan anlamsız hecelerden oluşur.

Ölçek maddelerinin örnek yapısı (orijinal maddeler değil, beklenen format):

• CEV
• LAK
• ZUM
• YET
• BIÇ