Belirli Alanlara Özgü Risk Tutumları Ölçeği

Özet

Belirli Alanlara Özgü Risk Tutumları Ölçeği (BARTÖ), bireylerin farklı yaşam alanlarındaki risk alma eğilimlerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Esra Tuba Öner (2009) tarafından Türk üniversite öğrencileri popülasyonuna uyarlanmıştır. Bu uyarlama çalışması, ölçeğin Türkçe formunun geçerlik ve güvenirlik kanıtlarını sunmakta olup, 58 madde ve sekiz alt boyuttan oluşmaktadır. Ölçek, etik, finans, sağlık, güvenlik, eğlence ve sosyal alanlarda risk davranışlarını değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

Belirli Alanlara Özgü Risk Tutumları Ölçeği, BARTÖ, risk tutumu, psikolojik ölçüm, üniversite öğrencileri, uyarlama, geçerlik, güvenirlik

Yazarlar

Esra Tuba Öner

Amaç

Belirli Alanlara Özgü Risk Tutumları Ölçeği’nin temel amacı, risk alma eğilimini tek bir genel yapı olarak değil, bireylerin günlük yaşamda karşılaştıkları spesifik bağlamlar içerisinde değerlendirmektir. Bu yaklaşım, risk tutumunun alanlara göre değişkenlik gösterdiği varsayımına dayanır. Ölçeğin Türkçeye uyarlanması, Türk üniversite öğrencileri örnekleminde bu farklı alanlara özgü risk tutumlarını güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçebilmeyi hedeflemiştir.

Ölçek, sekiz farklı alt boyutta risk alma davranışlarını ve tutumlarını analiz ederek, bireylerin hangi alanlarda daha riskli veya daha temkinli davrandıklarına dair detaylı profil sunar. Bu bilgiler, özellikle riskli davranışların önlenmesi veya belirli alanlardaki karar verme süreçlerinin anlaşılması açısından önemlidir.

Yapı (Konstrukt)

Ölçek, psikolojideki risk tutumu yapısını ölçer, ancak bunu çok boyutlu bir çerçevede yapar. Ölçülen temel yapı, bireyin potansiyel kayıplara veya olumsuz sonuçlara yol açabilecek eylemlere yönelik kişisel eğilimidir. BARTÖ, bu eğilimi aşağıdaki ana temalar ve alt boyutlar aracılığıyla ayrıştırmaktadır:

• Etik Alan: Okul Yaşamındaki Etik ve Gündelik Yaşamdaki Etik.
• Finans Alanı: Şans Oyunları ve Yatırım.
• Sağlık ve Güvenlik Alanı: Güvenlik ve Sağlık.
• Diğer Alanlar: Eğlence ve Sosyal.

Bu sekiz alt boyut, risk algısının ve tutumunun bağlamsal doğasını yansıtarak, riskin homojen bir özellik olmadığını, aksine alan spesifik olduğunu göstermeyi amaçlar.

Geçerlik

Türkçe BARTÖ’nün geçerlik çalışmaları kapsamında hem yapı geçerliği hem de diğer geçerlik kanıtları incelenmiştir. Yapı geçerliğini belirlemek amacıyla parselleme yöntemi kullanılarak açımlayıcı faktör analizi uygulanmıştır. Sonuçlar, ölçeğin teorik olarak öngörülen çok boyutlu yapısını destekler niteliktedir.

Ek olarak, yapı geçerliğini desteklemek için üniversite öğrencilerinin BARTÖ’den aldıkları toplam puanlar ile Sosyal Beğenirlik Ölçeği (Kozan, 1983) puanları arasındaki ilişki incelenmiştir. Hesaplanan Pearson korelasyon katsayısı (r = .09) bulunmuş olup, bu katsayı .05 düzeyinde anlamlı değildir. Bu bulgu, BARTÖ’nün ölçtüğü risk tutumunun, sosyal beğenirlik eğiliminden bağımsız olduğunu veya bu eğilimden düşük düzeyde etkilendiğini göstermesi açısından önemli bir yapı geçerliği kanıtı sağlamaktadır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, iç tutarlılık ve zamana karşı kararlılık olmak üzere iki temel yöntemle incelenmiştir. İç tutarlılık, Cronbach Alpha katsayısı kullanılarak hesaplanmıştır. Ölçeğin genel iç tutarlılık katsayısı oldukça yüksek bulunmuştur (r = .89). Alt boyutlar için hesaplanan katsayılar ise şöyledir:

• Okul Yaşamındaki Etik: .68
• Gündelik Yaşamdaki Etik: .64
• Şans Oyunları: .77
• Yatırım: .75
• Güvenlik: .65
• Sağlık: .50
• Eğlence: .70
• Sosyal: .57

Görüldüğü üzere, alt boyutların çoğu kabul edilebilir sınırlarda iç tutarlılığa sahipken, “Sağlık” ve “Sosyal” alt boyutlarının katsayıları nispeten daha düşüktür. Ölçeğin zamana karşı kararlılığı, test-tekrar test yöntemiyle hesaplanmıştır. Bu analiz sonucunda ölçeğin tümü için oldukça yüksek ve anlamlı bir kararlılık katsayısı (r = .95) elde edilmiştir, bu da ölçeğin zaman içinde tutarlı sonuçlar verdiğini göstermektedir.

Faktör Analizi

Belirli Alanlara Özgü Risk Tutumları Ölçeği’nin yapısal özelliklerini incelemek amacıyla açımlayıcı faktör analizi (AFA) parselleme yöntemiyle gerçekleştirilmiştir. Analizler sonucunda, risk tutumlarını temsil eden ana faktörler ve bu faktörlerin alt boyutlar tarafından açıklanan varyans oranları belirlenmiştir:

• Etik Ana Faktörü: Bu faktör, toplam varyansın önemli bir kısmını açıklamaktadır. Okulda Etik alt boyutu %35.4’ünü, Gündelik Yaşamda Etik alt boyutu ise %15.3’ünü açıklamıştır.
• Finans Ana Faktörü: Finansal risk tutumlarına odaklanan bu faktörde, Şans Oyunları alt boyutu toplam varyansın %39.9’unu, Yatırım alt boyutu ise %19.8’ini açıklamıştır.
• Sağlık/Güvenlik Ana Faktörü: Güvenlik ve sağlık risklerini içeren bu faktörde, Güvenlik alt boyutu %32.1’ini, Sağlık alt boyutu ise %14.5’ini açıklamıştır.

Bunlara ek olarak, “Eğlence” ana faktörü toplam varyansın %32.4’ünü tek başına açıklarken, “Sosyal” ana faktörü toplam varyansın %25.4’ünü açıklamıştır. Bu sonuçlar, BARTÖ’nün risk tutumu yapısını farklı ve belirgin alanlara ayırarak, çok boyutlu bir ölçüm sağladığını teyit etmektedir.

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Uyarlama

Format: 5’li Likert (1= hiç uygun değil – 5=çok uygun)

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Üniversite Öğrencileri

Yaş Grubu: Genç Yetişkinlik (Üniversite öğrencisi yaş aralığı)

Popülasyon Detayları: Türkiye’deki üniversitelerde öğrenim gören öğrenciler.

Test Metodolojisi: Psikometrik ölçek, öz bildirim yöntemiyle uygulanır.

Anahtar Kelimeler

Risk alma, çok boyutlu ölçek, psikometrik özellikler, sosyal beğenirlik, Cronbach Alpha, test-tekrar test, çok değişkenli istatistik

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değil

Bağlılık E-posta Adresleri: Bilgi mevcut değil

Yazışma Adresi: Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara (2009 tezi baz alınmıştır)

İzinler & Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin uyarlama çalışması 2009 yılında tamamlanmıştır. Ölçeğin orijinal kaynağına ve uyarlamasına erişim için ilgili yazar ve Gazi Üniversitesi ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Orijinal yüksek lisans tezine YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişim mümkündür.

Ölçeğin orijinal PDF dosyası burada yer almaktadır: belirli-alanlara-ozgu-risk-tutumlari-olcegi-toad.pdf

Referanslar

Öner, E. T. (2009). Belirli Alanlara Özgü Risk Tutumları Ölçeğinin Türk üniversite öğrencilerine uyarlanması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. (Yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara. (Tez bağlantısı: tez.yok.gov.tr)

Kozan, M. (1983). Sosyal Beğenirlik Ölçeği. (BARTÖ çalışmasında kullanılan diğer ölçek).

Belirli Alanlara Özgü Risk Tutumları Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek toplam 58 maddeden ve aşağıdaki 8 alt boyuttan oluşmaktadır:

• Okul Yaşamındaki Etik
• Gündelik Yaşamdaki Etik
• Şans Oyunları
• Yatırım
• Güvenlik
• Sağlık
• Eğlence
• Sosyal