Ailedeki Koruyucu Etkenler Ölçeği

Özet

Ailedeki Koruyucu Etkenler Ölçeği (AKE), aile sistemleri içindeki güçlü yönleri ve stresle başa çıkma kapasitesini ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikolojik ölçektir. Bu ölçeğin Türkçe adaptasyonu, Gökler-Danışman ve Köksal (2011) tarafından gerçekleştirilmiştir. Ölçek, ailelerin zorluklar karşısında gösterdikleri uyum, sahip oldukları sosyal destek ve maruz kaldıkları stres kaynaklarının azlığı gibi koruyucu faktörleri değerlendirmektedir. Adaptasyon çalışması, ölçeğin Türkçe formunun geçerlik ve güvenirlik açısından tutarlı ve kullanıma uygun olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Ailedeki Koruyucu Etkenler Ölçeği, aile, koruyucu faktörler, uyum, sosyal destek, geçerlik, güvenirlik, adaptasyon.

Yazarlar

Ilgın Gökler Danışman, S. Köksal

Amaç

Ailedeki Koruyucu Etkenler Ölçeği’nin (AKE) temel amacı, ailelerin stresli durumlar karşısında sahip oldukları veya geliştirdikleri psikososyal ve yapısal koruyucu etkenlerin düzeyini belirlemektir. Bu çalışma özelinde amaç, orijinal ölçeğin Türkçe formunun bilimsel araştırmalarda ve klinik uygulamalarda kullanılabilirliğini sağlamak üzere psikometrik özelliklerini (geçerlik ve güvenirlik) incelemektir.

Ölçek, özellikle ailelerin esneklik, yaratıcılık ve dış kaynaklardan yararlanma yeteneklerini değerlendirerek, risk altındaki veya zorlu yaşam olayları geçiren ailelere yönelik müdahale programlarının planlanmasına katkıda bulunmayı hedefler.

Yapı/Kavram

Ölçek, ailelerin dayanıklılığını ve refahını destekleyen koruyucu etkenler kavramını ölçmektedir. Bu yapı, stresörlerin etkisini azaltan veya ortadan kaldıran, aile işleyişini güçlendiren içsel ve dışsal kaynakları kapsamaktadır. AKE, üç temel alt boyutta koruyucu etkenleri incelemektedir:

• Uyuma Yönelik Değerlendirme ve Telafi Edici Yaşantılar: Ailenin kendine yeterliliğini, becerikliliğini ve zorlukları olumlu bir çerçevede değerlendirme yeteneğini ifade eder.
• Sosyal Destek: Ailenin dış çevreden (arkadaşlar, komşular, kurumlar) aldığı destek miktarını ve kalitesini ölçer.
• Stres Kaynaklarının Azlığı: Ailenin son dönemde maruz kaldığı olumsuz veya sağlıkla ilgili sorunların düşük düzeyde olmasını ifade eder.

Geçerlik

Ölçeğin geçerliğini saptamak amacıyla hem yapı geçerliği hem de ölçüt geçerliği analizleri yapılmıştır. Yapı geçerliği için kullanılan temel bileşenler analizi sonuçları, ölçeğin özgün yapısıyla tutarlı olduğunu göstermiştir. Elde edilen üç faktörlü yapı, toplam varyansın %58.48’ini açıklamaktadır.

Ölçüt geçerliği incelemesinde, AKE’den elde edilen toplam puanlar ile Aile Yaşam Doyumu Ölçeği’nden (AYDA) elde edilen toplam puanlar arasındaki ilişkiye bakılmıştır. Bu iki ölçek arasında pozitif yönde anlamlı bir korelasyon (r = .53, p < .01) bulunmuştur. Alt ölçekler bazında da AYDA ile pozitif anlamlı ilişkiler saptanmıştır: Uyuma Yönelik Değerlendirme (r = .60, p < .01), Sosyal Destek (r = .34, p < .01) ve Stres Kaynaklarının Azlığı (r = .11, p < .05). Bu sonuçlar, AKE’nin ölçmeyi amaçladığı yapıyı başarılı bir şekilde ölçtüğünü desteklemektedir.

Güvenirlik

AKE’nin güvenirliği, çeşitli istatistiksel yöntemlerle değerlendirilmiştir. İç tutarlılık, iki yarım güvenirliği, madde-test korelasyonu ve test tekrar-test güvenirliği analizleri kullanılmıştır.

Cronbach Alfa İç Tutarlılık Katsayısı: 386 katılımcıdan oluşan örneklem için genel ölçek güvenirlik katsayısı .85 olarak hesaplanmıştır. Alt faktörler için iç tutarlılık katsayıları ise şöyledir:

• Uyuma Yönelik Değerlendirme ve Telafi Edici Yaşantılar: .88
• Sosyal Destek: .89
• Stres Kaynaklarının Azlığı: .58

Diğer Güvenirlik Analizleri: İki-yarım güvenirliği (Guttman) .70 olarak belirlenmiştir. Madde-toplam korelasyonları .17 ile .66 arasında değişmektedir. Ölçeğin zamana karşı tutarlılığını gösteren test tekrar-test güvenirlik katsayısı (6 ay arayla 50 katılımcı üzerinde) tüm ölçek için .42 (p < .01) olarak bulunmuştur.

Faktör Analizi

Ailedeki Koruyucu Etkenler Ölçeği’nin yapı geçerliğini incelemek amacıyla varimax döndürme tekniği kullanılarak temel bileşenler analizi uygulanmıştır. Analiz sonucunda, varyansın %58.48’ini açıklayan, özgün form ile tutarlı üç faktörlü bir yapı elde edilmiştir. Maddelerin faktörler altında yer alması için faktör yükünün .35 ve üzeri olması ölçüt alınmıştır.

Faktörlerin varyansa katkıları ve madde sayıları şöyledir:

1. Uyuma Yönelik Değerlendirme ve Telafi Edici Yaşantılar (8 madde): Toplam varyansın %27.72’sini açıklamaktadır.
2. Sosyal Destek (4 madde): Toplam varyansın %18.98’ini açıklamaktadır.
3. Stres Kaynaklarının Azlığı (4 madde): Toplam varyansın %11.77’sini açıklamaktadır.

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Uyarlama Ölçeği (Orijinal ölçeğin Türkçe adaptasyonu)

Format: 16 maddeden oluşan, 3 alt boyutlu yapı.

Dil Kullanılabilirliği: Türkçe

Popülasyon Grubu: Genel Popülasyon (Türkiye’deki aile üyeleri)

Yaş Grubu: Çalışma örnekleminde yer alan yetişkin katılımcılar.

Popülasyon Detayları: Adaptasyon çalışması 386 katılımcı üzerinde yürütülmüştür.

Test Metodolojisi: Ölçek, 5’li Likert Ölçeği formatında derecelendirilmiştir (1= Benim aileme hiç uymuyor – 5= Benim aileme tamamen uyuyor).

Anahtar Kelimeler

Aile psikolojisi, aile dayanıklılığı, stresle başa çıkma, psikometrik özellikler, faktör analizi, uyarlama, korelasyon, psikoloji araştırmaları.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Ilgın Gökler Danışman

Affiliation Email Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Maltepe Üniversitesi (Kaynakta belirtilen kurum bilgisi baz alınmıştır).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı (Adaptasyon): 2011

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanımı için yazar/sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi önerilmektedir.

Orijinal makale (PDF) bu adresten indirilebilir: turkpsikolojiyazilari.com

Ölçeğin orijinal PDF formu aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: ailedeki-koruyucu-etkenler-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Gökler-Danışman, I. ve Köksal S. (2011). Ailedeki Koruyucu Etkenler Ölçeği Türkçe formunun geçerlik ve güvenirliği. Türk Psikoloji Yazıları, 14 (28), 39-46.

Ailedeki Koruyucu Etkenler Ölçeği Maddeleri

Ölçek toplam 16 maddeden ve 3 alt boyuttan oluşmaktadır. Alt boyutlar ve örnek maddeler aşağıdadır:

Uyuma Yönelik Değerlendirme (8 m): Bizim ailemiz, yaratıcı, becerikli ve kendine yeten bir ailedir.

Sosyal Destek (4 m): Ailemizle ilgilenen en az bir kişi vardır.

Stres Kaynaklarının Azlığı (4 m): Ailemizde, son 3 ay içinde, sağlıkla ilgili olarak, sorunlardan çok olumlu şeyler yaşandı.