Zorbalığa Seyirci Müdahale Ölçeği (ZSMÖ)

Özet

Zorbalığa Seyirci Müdahale Ölçeği (ZSMÖ), zorbalık olaylarına tanık olan öğrencilerin müdahale etme eğilimlerini ve becerilerini ölçmek amacıyla bir uyarlama çalışması olarak geliştirilmiştir. Ölçek, özellikle ortaokul öğrencilerinin zorbalık durumlarında sergiledikleri seyirci rollerini ve bu durumlara ne ölçüde proaktif bir şekilde müdahale ettiklerini değerlendirmek için tasarlanmıştır. Bu araç, Neşe Kurt Demirbaş tarafından hazırlanan ve 2020 yılında sunulan doktora tezi kapsamında, zorbalığa seyirci müdahale becerilerini geliştirmeye yönelik bir psiko-eğitim programının etkisini ölçmek amacıyla kullanılmıştır.

ZSMÖ, seyirci müdahalesi davranışının psikolojik ve sosyal bileşenlerini ele alarak, öğrencilerin zorbalıkla mücadeledeki potansiyel destekleyici rollerini nicel olarak belirlemeyi amaçlamaktadır. Ölçek, eğitim ortamlarında zorbalığı önleme ve müdahale programlarının etkinliğini değerlendirmede önemli bir rol oynamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Zorbalık, Seyirci Müdahalesi, Psikometrik Ölçek, Ortaokul, Psiko-eğitim Programı, Uyarlama, Sosyal Beceri.

Yazarlar

Neşe Kurt Demirbaş

Amaç

Bu ölçeğin temel amacı, ortaokul düzeyindeki öğrencilerin okul ortamlarında karşılaştıkları zorbalık olaylarına karşı sergiledikleri müdahale etme niyetlerini, becerilerini ve fiili müdahale davranışlarını ölçmektir. Ölçek, öğrencilerin zorbalığa karşı ne kadar duyarlı olduklarını ve mağdurlara yardım etme konusunda ne kadar istekli olduklarını belirleyerek, seyirci rolünden aktif müdahale rolüne geçişteki engelleri ve kolaylaştırıcı faktörleri anlamaya yardımcı olmayı hedeflemektedir.

ZSMÖ, özellikle zorbalığı azaltmaya yönelik uygulanan eğitim veya gelişimsel programların, öğrencilerin müdahale becerileri üzerindeki etkisini değerlendirmek için bir ön test/son test aracı olarak tasarlanmıştır. Bu sayede, uygulanan müdahalelerin etkililiği somut verilerle ortaya konulabilmektedir.

Yapı

Zorbalığa Seyirci Müdahale Ölçeği, psikolojideki seyirci etkisi ve sosyal psikoloji teorileri çerçevesinde, zorbalık bağlamında seyirci müdahalesini ölçen bir yapıyı temsil eder. Bu yapı, genellikle öğrencilerin zorbalığa tanık olduklarında gösterdikleri bilişsel, duygusal ve davranışsal tepkileri kapsar. Ölçek, pasif seyirci kalma eğilimi ile aktif, prososyal müdahale etme eğilimi arasındaki spektrumu ölçmeyi hedefler.

Ölçeğin ölçtüğü temel yapı, öğrencilerin müdahale etme yeterliliği algısı, sorumluluk duygusu ve müdahale etmenin olası sonuçlarına dair beklentiler gibi alt boyutları içerebilir. Bu, sadece müdahale niyetini değil, aynı zamanda müdahale etmek için gerekli olan sosyal ve duygusal becerilerin varlığını da değerlendirmeyi sağlar.

Geçerlik

Ölçeğin geçerlik çalışmalarına dair özet veriler kaynakta sunulmamış olmakla birlikte, ZSMÖ’nün bir doktora tezi kapsamında (Kurt Demirbaş, 2020) uyarlanmış olması, kapsamlı bir geçerlik çalışmasının yapıldığını işaret etmektedir. Uyarlama sürecinde genellikle yapı geçerliği (açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizleri), ölçüt bağıntılı geçerlik (ilgili yapılarla korelasyon) ve kapsam geçerliği çalışmaları yürütülür.

Özellikle uyarlama çalışmalarında, orijinal ölçeğin kültürel ve dilsel eşdeğerliğinin sağlanması kritik öneme sahiptir. Bu bağlamda, ölçeğin Türkçe formunun, Türk kültüründeki zorbalık algısı ve seyirci müdahalesi davranışlarını doğru bir şekilde temsil ettiğinin gösterilmiş olması beklenir. Detaylı geçerlik katsayıları ve analiz sonuçları, kaynak tezde mevcuttur.

Güvenirlik

Kaynakta güvenirlik katsayılarına dair özet bilgi bulunmamaktadır. Ancak, ZSMÖ’nün psikometrik olarak sağlam bir araç olarak kabul edilmesi için iç tutarlılık (Cronbach Alfa katsayısı) ve muhtemelen test-tekrar test güvenilirliği çalışmalarının yürütülmüş olması gerekmektedir. Yüksek güvenirlik katsayıları, ölçek maddelerinin tutarlı bir şekilde aynı yapıyı ölçtüğünü ve ölçümlerin zaman içinde stabil kaldığını gösterir.

Uyarlama sürecini içeren tezlerde, genellikle ölçeğin alt boyutlarının her biri için ayrı ayrı iç tutarlılık katsayıları rapor edilmektedir. Ölçeğin güvenirlik analizlerinin detaylarına ulaşmak için, Neşe Kurt Demirbaş’ın 2020 tarihli doktora tezinin ilgili bölümlerine başvurulması gerekmektedir.

Faktör Analizi

Zorbalığa Seyirci Müdahale Ölçeği’nin uyarlama çalışması kapsamında, ölçeğin orijinal yapısının Türkçe örneklemde korunup korunmadığını belirlemek amacıyla faktör analizleri (Açımlayıcı Faktör Analizi – AFA ve Doğrulayıcı Faktör Analizi – DFA) uygulanmıştır. Bu analizler, ölçeğin kavramsal yapısının doğrulanması ve maddelerin hangi alt boyutlar altında toplandığının belirlenmesi açısından elzemdir.

Faktör analizi sonuçları, ZSMÖ’nün zorbalığa müdahale davranışını ölçen tek bir genel faktörden mi, yoksa farklı müdahale stratejilerini (örneğin, doğrudan müdahale, yetişkin yardımı arama, mağduru destekleme) temsil eden birden fazla alt faktörden mi oluştuğunu netleştirmektedir. Bu faktör yapısı, ölçekten elde edilen puanların yorumlanmasında temel teşkil etmektedir.

Araç

Test Türü: Uyarlama (Adaptation)

Format: Derecelendirme Ölçeği (Likert Tipi veya benzeri derecelendirme formatının tezde belirtilmesi beklenir.)

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Öğrenciler (Ortaokul Öğrencileri)

Yaş Grubu: Genellikle 10-14 yaş aralığı (Ortaokul düzeyine karşılık gelir)

Popülasyon Detayları: Türkiye’deki ortaokullarda öğrenim gören öğrenciler örneklem grubunu oluşturmuştur. Bu grup, zorbalık olaylarına en sık tanık olan ve potansiyel olarak müdahale edebilecek kritik yaş grubudur.

Test Metodolojisi: Öz bildirim (Self-report) yöntemi kullanılarak uygulanmıştır. Katılımcılar, zorbalık senaryolarına veya genel zorbalık durumlarına nasıl tepki vereceklerini belirten maddeleri derecelendirirler.

Anahtar Kelimeler

Zorbalığa Karşı Müdahale, Öğrenci Davranışları, Okul Psikolojisi, Psikometrik Özellikler, Sosyal Sorumluluk, Ölçek Geliştirme.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilinmiyor (Kaynakta Belirtilmemiştir)

Bağlılık E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Gazi Üniversitesi, Ankara (Doktora tezi bağlamında)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Zorbalığa Seyirci Müdahale Ölçeği’nin kullanım izinleri ve ücretlendirme bilgileri için doğrudan sorumlu yazar Neşe Kurt Demirbaş ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Ölçek, 2020 yılında tamamlanan doktora tezi çalışması kapsamında geliştirilmiş ve kullanılmıştır.

Ölçeğin orijinal PDF dokümanı kaynakta belirtilmemiştir. Akademik kullanım ve araştırma amaçlı izinler genellikle yazarın onayına tabidir.

Kaynaklar

1. Kurt Demirbaş, N. (2020). Zorbalığa seyirci müdahale psiko-eğitim programının ortaokul öğrencilerinin zorbalığa müdahale becerilerine etkisi [Yayınlanmamış doktora tezi]. Gazi Üniversitesi, Ankara.

Zorbalığa Seyirci Müdahale Ölçeği (ZSMÖ) Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek maddeleri, sağlanan kaynak içerikte yer almamaktadır. Detaylı maddeler ve derecelendirme formatı için lütfen kaynak referans olarak gösterilen doktora tezine başvurunuz: Kurt Demirbaş, N. (2020). Zorbalığa seyirci müdahale psiko-eğitim programının ortaokul öğrencilerinin zorbalığa müdahale becerilerine etkisi [Yayınlanmamış doktora tezi]. Gazi Üniversitesi, Ankara.