Zarit Bakıcı Yük Ölçeği

Özet

Zarit Bakıcı Yük Ölçeği (Zarit Caregiver Burden Scale) Türkçe uyarlaması, özellikle şizofreni hastalarının aile üyeleri veya bakıcıları tarafından deneyimlenen zorluk ve yük düzeyini ölçmek amacıyla psikometrik olarak incelenmiştir. Ölçek, bakıcılığın getirdiği çok boyutlu stresi değerlendirir. Orijinal ölçeğin Türk kültürüne adaptasyonu, 19 maddelik ve 5 alt boyuttan oluşan bir yapıyı ortaya koymuştur. Bu alt boyutlar, bakıcıların ruhsal gerginlik, sosyal kısıtlanma, ekonomik zorluklar ve hasta bağımlılığı gibi kritik alanlardaki algılanan yükünü kapsamaktadır.

Yapılan geçerlilik ve güvenilirlik çalışmaları, ölçeğin Türk popülasyonunda, özellikle ruh sağlığı hastalarının bakıcıları arasında, yeterli düzeyde psikometrik özelliklere sahip olduğunu göstermiştir. Ölçek, 5’li Likert tipi derecelendirme kullanılarak uygulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Bakıcı yükü, Zarit, Şizofreni, psikometri, uyarlama, geçerlik, güvenirlik, ruhsal gerginlik.

Yazarlar

Özlü, A., Yıldız, M., Aker, T.

Amaç

Zarit Bakıcı Yük Ölçeği’nin temel amacı, kronik hastalığı olan bir yakınına bakan bireylerin yaşadığı öznel sıkıntı, stres ve zorlanma düzeyini belirlemektir. Bu ölçek, özellikle şizofreni gibi uzun süreli ve yoğun bakım gerektiren hastalıklara sahip bireylerin bakıcılarının yaşadığı psikolojik, sosyal ve finansal yükü nicel olarak ölçmeye odaklanmıştır.

Ölçeğin Türkçe uyarlamasının spesifik amacı, Türkiye’deki ruh sağlığı hizmetleri bağlamında bakıcı yükünü standart bir araçla değerlendirilebilir kılmak ve böylece bu alanda yapılacak müdahale ve destek programlarının etkinliğini artırmaktır.

Yapı/Kavram

Ölçeğin ölçtüğü temel yapı, Bakıcı Yükü (Caregiver Burden) kavramıdır. Bu kavram, bir bireyin, bakıma muhtaç yakınına sağladığı sürekli destek ve ilgi nedeniyle deneyimlediği fiziksel, duygusal, sosyal ve finansal tükenmeyi ifade eden çok boyutlu bir psikososyal durumdur.

Bakıcı yükü, sadece fiziksel çaba değil, aynı zamanda bakıcının kendi özel yaşamından, sosyal ilişkilerinden ve kişisel zamanından feragat etmesini de içerir. Zarit Bakıcı Yük Ölçeği, bu yükün farklı bileşenlerini (gerginlik, kısıtlanmışlık, ekonomik zorluk) ayrıştırarak daha detaylı bir profil sunmayı hedefler.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliliğini tespit etmek amacıyla, 100 katılımcıdan elde edilen puanlar üzerinden faktör analizi uygulanmıştır. Bu analiz sonucunda, başlangıçta değerlendirilen 22 maddenin 5 ana faktör altında toplandığı görülmüştür. Bu faktörler, ölçeğin bakıcı yükünün farklı yönlerini başarıyla temsil ettiğini göstermektedir.

Yapılan geçerlilik çalışmalarında, duygusal tükenme alt boyutu için .46, duyarsızlaşma için .79 ve kişisel başarıda .85 gibi geçerlilik katsayıları rapor edilmiştir. Bu katsayılar, ölçeğin ilgili yapılarla ilişkisini ortaya koyarak yapısal geçerliliğine destek sağlamaktadır.

Güvenirlik

Türkçe versiyonunun güvenilirlik çalışması, şizofreni hastalarının bakıcıları üzerinde gerçekleştirilmiş ve ölçeğin genel olarak yeterli güvenilirliğe sahip olduğu belirlenmiştir. İç tutarlılık katsayıları (Cronbach Alfa) alt boyutlar bazında incelenmiştir.

Rapor edilen iç tutarlılık katsayıları şunlardır: duygusal tükenme için .84, duyarsızlaşma için .78 ve kişisel başarılar için .72. Bu yüksek katsayılar, ölçeğin maddelerinin tutarlı bir şekilde aynı yapıyı ölçtüğünü ve dolayısıyla ölçeğin güvenilir bir araç olduğunu doğrulamaktadır.

Faktör Analizi

Ölçeğin yapısal doğrulanması için gerçekleştirilen faktör analizi (100 katılımcı), 22 maddeden oluşan orijinal setin, Türk popülasyonunda 5 temel alt boyutta organize olduğunu göstermiştir. Bu 5 faktör, bakıcı yükünün karmaşık doğasını yansıtmaktadır:

• Ruhsal Gerginlik ve Özel Yaşamın Bozulması: Bakıcının kişisel zamanının kısıtlanması ve sürekli zihinsel stres yaşaması.
• Sinirlilik ve Kısıtlanmışlık: Bakım rolü nedeniyle hissedilen öfke ve kişisel özgürlüklerin azalması.
• Toplumsal İlişiklerde Bozulma: Bakım sorumlulukları nedeniyle sosyal çevreden izole olma ve arkadaşlık ilişkilerinin aksaması.
• Ekonomik Yük: Hastanın bakımı için ek harcamalar yapılması sonucu ortaya çıkan finansal zorluklar.
• Bağımlılık: Hastanın bakıcıya olan aşırı bağımlılığına dair algı.

Araç

Test Çeşidi: Uyarlama

Format: 5 alt boyut ve 19 madde (Faktör analizi 22 madde üzerinden yapılmış olsa da, nihai ölçek 19 madde olarak rapor edilmiştir.)

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Bakım verenler (Bakıcılar)

Yaş Grubu: Yetişkin

Popülasyon Detayları: Şizofreni hastalarının yakınları veya birincil bakıcıları.

Test Metodolojisi: 5’li Likert tipi derecelendirme kullanılmaktadır. (1= asla – 5= nerdeyse her zaman)

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Aslı Özlü

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değil.

Kurum E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değil.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı (Uyarlama): 2009 (Kaynak makale yayın yılı)

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanımı için izin ve ücret bilgileri sorumlu yazar ile iletişime geçilerek öğrenilmelidir. Genel olarak, akademik kullanım için izin alınması gerekmektedir.

Kaynaklar

• Özlü, A., Yıldız, M. ve Aker, T. (2009). Zarit Bakıcı Yük Ölçeğinin şizofreni hasta yakınlarında geçerlilik ve güvenilirlik çalışması. Noropsikiyatri Arşivi, 46, 38-42.

Makalenin orijinal PDF’i şu adresten indirilebilir: noropsikiyatriarsivi.com.

Ölçeğin Türkçe uyarlamasının PDF’i aşağıdaki bağlantıda mevcuttur:

zarit-bakici-yuk-olcegi-toad.pdf

Zarit Bakıcı Yük Ölçeği Maddeleri

Ölçek 5 alt boyut ve 19 maddeden oluşmaktadır. Alt boyutlar ve temsili maddeler aşağıdadır:

• Ruhsal Gerginlik ve Özel Yaşamın Bozulması (7 m): Yakınınızla geçirdiğiniz zaman yüzünden kendiniz için yeterli zamanınız olmadığını düşünür müsünüz?
• Sinirlilik ve Kısıtlanmışlık (3 m): Yakınınızla birlikteyken kızgınlık hisseder misiniz?
• Toplumsal İlişiklerde Bozulma (3 m): Yakınınız nedeniyle arkadaşlarınızı davet etmekten rahatsızlık duyar mısınız?
• Ekonomik Yük (4 m): Kendi harcamalarınıza ek olarak yakınınıza bakacak kadar paranız olmadığını düşünür müsünüz?
• Bağımlılık (2 m): Yakınınızın size bağımlı olduğunu düşünür müsünüz?