Portre Değerler Anketi

Özet

Bu akademik giriş, Shalom H. Schwartz ve arkadaşlarının (2001) geliştirdiği Portre Değerler Anketi‘nin (PDA) Türkçe uyarlamasını ve psikometrik özelliklerini detaylandırmaktadır. Kürşad Demirutku ve Nebi Sümer (2010) tarafından yapılan uyarlama çalışması, temel değer tiplerinin Türk kültüründeki yapısını incelemeyi amaçlamıştır. Çalışma, özellikle bir üniversite örnekleminde yapı geçerliği, iç tutarlılık ve test-tekrar test güvenirliği gibi psikometrik özelliklere odaklanmıştır. Bulgular, PDA’nın Türkçe örnekleminde geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı olduğunu göstermekle birlikte, orijinal kuramsal yapıdan bazı kültürel sapmaları da ortaya koymuştur.

Anahtar Kelimeler

Portre Değerler Anketi, Schwartz Değer Kuramı, değer tipleri, uyarlama, yapı geçerliği, güvenirlik, psikometrik özellikler, Türkiye.

Yazarlar

Kürşad Demirutku, Nebi Sümer

Amaç

Portre Değerler Anketi’nin (PDA) Türkçe uyarlamasının temel amacı, Shalom H. Schwartz ve arkadaşlarının (2001) geliştirdiği orijinal ölçeğin Türk kültürü bağlamındaki temel değerleri ölçme kapasitesini değerlendirmektir. Bu çalışma, özellikle bir üniversite örnekleminde ölçeğin yapı geçerliğini, iç tutarlılığını ve test-tekrar test güvenirliğini incelemeyi hedeflemiştir.

Ayrıca, çalışmanın bir diğer önemli amacı, Türk örneklemindeki kadın ve erkek katılımcıların değer tiplerini ve değer hiyerarşilerini karşılaştırmak ve bu bulguları literatürdeki cinsiyet farklılıklarıyla tutarlılık açısından değerlendirmektir. Bu sayede, PDA’nın Türkiye’deki sosyal bilim araştırmalarında kullanılabilecek geçerli ve güvenilir bir araç olup olmadığına dair kapsamlı bir değerlendirme sunulmuştur.

Yapı

Portre Değerler Anketi, Shalom H. Schwartz’ın temel insan değerleri kuramına dayanmaktadır. Bu kuram, evrensel olarak tanınan on değer tipini (Uyarılım, Özyönelim, Hazcılık, Başarı, Güç, Güvenlik, Uyma, Geleneksellik, İyilikseverlik ve Evrenselcilik) ve bu değerlerin çembersel bir yapıda organize olduğunu öne sürer. Bu değer tipleri, bireylerin yaşamlarında rehberlik eden farklı güdüsel altyapılara sahip evrensel amaçları temsil eder.

Türkçe uyarlama çalışmasında, PDA’nın yapı geçerliği incelenirken, kuramsal yapıdan bazı sapmalar gözlenmiştir. Türk örnekleminde, Uyma ve Geleneksellik değer tipi alanları birleşmiş; Güç ve Başarı değer tipi alanları birbirinden ayrışmış; ve Güç değerleri Hazcılık değerlerine yaklaşmıştır. Ayrıca, “arkadaşlara bağlılığın önemini” ölçen 18. madde, İyilikseverlik yerine Güvenlik değer tipi alanına kaymıştır. Bu sapmalar, benzer güdüsel altyapıya sahip değerlerin birleşmesi veya komşu alanlara yaklaşması şeklinde yorumlanmıştır ve önceki çalışmalarda da gözlemlenmiştir.

Geçerlik

Portre Değerler Anketi’nin (PDA) Türkçe uyarlama çalışmasında, ölçeğin yapı geçerliği bir üniversite örnekleminde detaylı olarak incelenmiştir. Bulgular, PDA’nın temel değerlerin yapısını genel olarak teyit eder nitelikte olsa da, Türk kültürüne özgü bazı sapmalar tespit edilmiştir. Örneğin, Uyma ve Geleneksellik değer tipleri birleşmiş, Güç ve Başarı değer tipleri ayrışmış ve Güç değerleri Hazcılık değerlerine yaklaşmıştır. Bu tür sapmaların, benzer güdüsel altyapıya sahip değerlerin birleşmesi veya komşu alanlara yaklaşması şeklinde daha önceki çalışmalarda da gözlemlendiği belirtilmiştir (örn., Kuşdil ve Kağıtçıbaşı, 2000; Schwartz, 1992, Schwartz ve ark., 2001).

Çalışma, 40 maddeden yalnızca birinin (%2.5) kuramsal olarak beklenen değer tipi alanı dışına çıkmasıyla, PDA’nın Schwartz Değerler Anketi (SDA) ile kıyaslandığında değer tiplerini ayrıştırmada daha hassas olduğunu düşündürmektedir. Ayrıca, PDA’nın yordayıcı geçerliği, bu uyarlama çalışmasında doğrudan incelenmemiş olsa da, Türk örneklemleriyle yapılan bir dizi başka çalışma (örn., Demirutku, 2007; Bolak-Boratav, 2006; Duran, 2007; Gümüş-Dirilen, 2009; Esen, 2008) tarafından çeşitli yaş gruplarında ve farklı psikolojik değişkenlerle (ebeveyn değerleri-çocuk yetiştirme tarzları, güvenlik-özsaygı/benlik berraklığı, sosyal sapma, siyasal ideoloji, Avrupa Birliği tutumları, türban kullanımı, evlilik, cinsiyet rolleri beklentileri, iş mülakatlarında işe alınma kararları) anlamlı ilişkiler göstererek desteklenmiştir. Çalışmanın kısıtlılıkları arasında, uyarlama çalışmasının sadece bir üniversite örnekleminde yapılması nedeniyle bulguların daha geniş ergen ve yetişkin örneklemlerine genellenebilirliğinin sınırlı olabileceği belirtilmiştir.

Güvenirlik

Portre Değerler Anketi’nin (PDA) Türkçe uyarlama çalışmasında, ölçeğin iç tutarlılık ve test-tekrar test güvenirliği analizleri yapılmıştır. Cronbach alfa iç tutarlık katsayıları, ilk uygulamada Özyönelim değer tipi için en düşük (.56) ve Başarı değer tipi için en yüksek (.82) değerleri almıştır. İkinci uygulamada ise bu katsayılar Geleneksellik değer tipi için .63 ile Başarı değer tipi için .84 arasında değişmiştir. Alt ölçeklerin az sayıda maddeden oluştuğu dikkate alındığında, bu Cronbach alfa değerlerinin kabul edilebilir düzeyde olduğu belirtilmiştir.

Test-tekrar test güvenirlik katsayıları da tatminkar düzeyde bulunmuştur; en düşük katsayı Özyönelim değer tipi için .65, en yüksek katsayı ise Geleneksellik değer tipi için .82 olarak tespit edilmiştir. Genel olarak, güvenirlik analizleri, PDA’nın hem kendi içinde tutarlı (iç tutarlılık) hem de zaman içinde kararlı (test-tekrar test güvenirliği) ölçümler yapabildiğine işaret etmektedir. Bu psikometrik özellikler, PDA’nın sosyal bilim araştırmalarında kullanılabilir bir ölçüm aracı olduğunu güçlü bir şekilde desteklemektedir.

Faktör Analizi

Portre Değerler Anketi’nin (PDA) Türk örneklemindeki faktör yapısı, yapı geçerliği analizleri kapsamında incelenmiştir. Bu analizler, Schwartz’ın çembersel değer modelinin genel olarak doğrulandığını, ancak Türk kültürüne özgü bazı beklenen sapmalarla birlikte olduğunu göstermiştir. Gözlemlenen sapmalar arasında, Uyma ve Geleneksellik değer tiplerinin birleşmesi, Güç ve Başarı değer tiplerinin birbirinden ayrışması ve Güç değerlerinin Hazcılık değerlerine yaklaşması yer almaktadır.

Bu çembersel modeldeki sapmaların, güdüsel altyapısı benzer olan değer tiplerinin kültürel bağlamda birleşebileceği veya birbirine yakınlaşabileceği yönündeki önceki bulgularla tutarlı olduğu belirtilmiştir. Ayrıca, uyarlama çalışmasında yer alan 40 maddeden sadece birinin (%2.5) kuramsal olarak beklenen değer tipi alanı dışına çıkması, PDA’nın değer tiplerini ayrıştırmada yüksek bir hassasiyet sunduğunu ve Schwartz Değerler Anketi (SDA) gibi diğer benzer ölçeklerden bu açıdan daha üstün olduğunu düşündürmektedir.

Ölçek

Test Türü: Uyarlama

Format: Kendini bildirim anketi, maddeler portreler şeklinde sunulur.

Mevcut Diller: Türkçe (Orijinali İngilizce)

Popülasyon Grubu: Üniversite öğrencileri (uyarlama çalışması için), lise öğrencileri ve ebeveynler (yordayıcı geçerlik çalışmaları için).

Yaş Grubu: Ergenlikten yetişkinliğe (üniversite öğrencileri, lise öğrencileri, ebeveynler).

Popülasyon Detayları: Uyarlama çalışması, Türkiye’deki bir üniversite örnekleminde gerçekleştirilmiştir. Yordayıcı geçerlik çalışmaları ise farklı yaş gruplarından lise ve üniversite öğrencileri ile ebeveynleri içermektedir.

Test Metodolojisi: Katılımcılar, kendilerine verilen kısa portreleri okuyarak, o portredeki kişinin kendilerine ne kadar benzediğini belirtirler. Bu portreler, Schwartz’ın temel değerlerini temsil eden ifadeler içerir.

Anahtar Kelimeler

Portre Değerler Anketi, Schwartz Değer Kuramı, değer tipleri, uyarlama, yapı geçerliği, güvenirlik, psikometrik özellikler, Türkiye.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Mevcut Değil

Kurum E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Mevcut Değil

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Portre Değerler Anketi’nin (PDA) Türkçe uyarlaması 2010 yılında yayınlanmıştır. Ölçeğin kullanımı için herhangi bir ücret belirtilmemiştir. Akademik ve araştırma amaçlı kullanımlar için sorumlu yazar Kürşad Demirutku ile [email protected] adresi üzerinden iletişime geçilmesi önerilir.

Referanslar

• Bolak-Boratav, P. (2006). Kadınlara yönelik cinsiyet rolleri beklentileri, evlilik ve türban kullanımına ilişkin tutumların değerlerle açıklanması. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Ankara.
• Başaran, E. (2004). Değerler ve yaşam doyumu arasındaki ilişkiler. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara.
• Demirutku, K. (2006). Değerler, ahlaki muhakeme ve sosyal sapma temsilleri. Yayımlanmamış doktora tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Ankara.
• Demirutku, K. (2007). Ebeveyn değerleri ve çocuk yetiştirme tarzları: Kuşaklararası değer aktarımında aracı bir rol. Türk Psikoloji Dergisi, 22(59), 1-17.
• Demirutku, K. ve Korkmaz-Devrani, H. (2005). Değerler ve siyasal ideoloji: Türk örnekleminde bir araştırma. Türk Psikoloji Dergisi, 20(56), 1-17.
• Demirutku, K. ve Sümer, N. (2010). Temel Değerlerin Ölçümü: Portre Değerler Anketi’nin Türkçe Uyarlaması. Türk Psikoloji Yazıları, 13(25), 17-25.
• Duran, Ö. (2007). Avrupa Birliği’ne yönelik tutumların değerlerle açıklanması. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Ankara.
• Esen, E. (2008). İş mülakatlarında adayların işe alınma kararları ve kişisel beğenim yanlılığı: Değer önceliklerinin rolü. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Ankara.
• Gümüş-Dirilen, E. (2009). Siyasal ideoloji ve değerler arasındaki ilişkiler. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Ankara.
• İmamoğlu, E. O. ve Karakitapoğlu-Aygün, Z. (1999). Yaşam amaçları ve değerler: Yaş grupları ve cinsiyet farkları. Türk Psikoloji Dergisi, 14(43), 1-10.
• Karakitapoğlu-Aygün, Z. ve İmamoğlu, E. O. (2002). Schwartz değerler kuramının Türk kültüründe geçerliği. Türk Psikoloji Dergisi, 17(50), 1-16.
• Kozan, M. K. ve Ergin, C. (1999). Schwartz değerler ölçeği: Türkçe uyarlaması ve psikometrik özellikleri. Türk Psikoloji Dergisi, 14(43), 11-24.
• Kuşdil, M. E. ve Kağıtçıbaşı, Ç. (2000). Türk öğretmenlerin değer yönelimleri ve Schwartz Değer Kuramı. Türk Psikoloji Dergisi, 15(45), 59-76.
• Schwartz, S. H. (1992). Universals in the content and structure of values: Theoretical advances and empirical tests in 20 countries. In M. Zanna (Ed.), Advances in experimental social psychology (Vol. 25, pp. 1-65). New York: Academic Press.
• Schwartz, S. H., Melech, G., Lehmann, A., Burgess, S., & Harris, M. (2001). Extending the cross-cultural validity of the theory of basic human values with a new measure: The Portrait Values Questionnaire. Journal of Cross-Cultural Psychology, 32(5), 519-542.
• Schwartz, S. H., & Rubel, T. (2005). Sex differences in value priorities: Cross-cultural and multi-method evidence. Journal of Personality and Social Psychology, 89(6), 1010–1028.

Portre Değerler Anketi’nin orijinal PDF dokümanına buradan ulaşabilirsiniz: portre-degerler-anketi-toad.pdf

Ayrıca ResearchGate üzerinden ilgili yayına buradan erişilebilir: researchgate.net

Portre Değerler Anketinin Maddeleri

ÖNEMLİ: Portre Değerler Anketi’nin maddeleri bu kaynakta sağlanmamıştır. Maddeler için lütfen orijinal yayına (Demirutku, K. ve Sümer, N. (2010). Temel Değerlerin Ölçümü: Portre Değerler Anketi’nin Türkçe Uyarlaması. Türk Psikoloji Yazıları, 13(25), 17-25) başvurunuz.