Epworth Uykululuk Ölçeği

Özet

Epworth Uykululuk Ölçeği (EUÖ), bireylerin günlük yaşam aktiviteleri sırasında uykuya dalma eğilimlerini ve genel gündüz uykululuk düzeylerini subjektif olarak değerlendirmek amacıyla tasarlanmış, yaygın olarak kullanılan bir öz bildirim aracıdır. Ölçek, özellikle uyku bozuklukları, narkolepsi ve obstrüktif uyku apnesi gibi durumlarla ilişkili kronik aşırı gündüz uykululuğunu (AGÜ) ölçmek için klinisyenler ve araştırmacılar tarafından sıklıkla kullanılmaktadır. Orijinal olarak Dr. Murray Johns tarafından geliştirilen bu ölçeğin Türkçeye uyarlaması, Ağargün ve arkadaşları tarafından 1999 yılında gerçekleştirilmiştir. Bu uyarlama çalışması, ölçeğin Türk popülasyonunda geçerlik ve güvenirliğini incelemiştir.

Ölçek, katılımcılardan sekiz farklı durumda uykuya dalma olasılıklarını derecelendirmelerini istemektedir. Türk uyarlaması, psikiyatrik ve nörolojik değerlendirmelerde önemli bir tanı ve tarama aracı olarak kabul edilmiştir. Kaynak veriler, ölçeğin 4’lü Likert tipi derecelendirme kullandığını ve uyarlama çalışmasında 22 maddeden oluştuğunu belirtmektedir; ancak standart EUÖ’nün 8 maddeden oluştuğu unutulmamalıdır.

Anahtar Kelimeler

Uykululuk, Epworth Uykululuk Ölçeği, Gündüz Aşırı Uykululuk, Uyku Bozuklukları, Psikometrik Değerlendirme, Adaptasyon, Uyku Apnesi.

Yazarlar

Orijinal Ölçek Geliştiricisi: Murray Johns (1991).

Türkçe Uyarlama Yazarları: Ağargün, M. Y., Çilli, A. S., Kara, H., Bilici, M., Telcioğlu, M., Semiz, Ü. B., ve Başoğlu, C.

Amaç

Epworth Uykululuk Ölçeği’nin temel amacı, bireyin tipik günlük yaşam koşullarında ne kadar kolay uykuya daldığını veya uyuma eğilimi gösterdiğini nicel olarak belirlemektir. Ölçek, bireyin genel uyku eğilimini ölçerek, klinik olarak anlamlı düzeyde Gündüz Aşırı Uykululuk (AGÜ) yaşayıp yaşamadığını tespit etmeye yardımcı olur. Bu, özellikle uyku apnesi, narkolepsi veya idiyopatik hipersomni gibi tıbbi durumların taranması ve şiddetinin değerlendirilmesi için kritik öneme sahiptir.

Türkçe uyarlama çalışması (Ağargün vd., 1999), ölçeğin Türkiye’deki klinik ve araştırma ortamlarında güvenilir ve geçerli bir araç olarak kullanılması amacıyla yapılmıştır. Bu amaçla, ölçeğin kültürel ve dilsel eşdeğerliği sağlanmış, sonuçların uluslararası standartlarla karşılaştırılabilirliği hedeflenmiştir.

Yapı

Epworth Uykululuk Ölçeği, Gündüz Aşırı Uykululuk (Excessive Daytime Sleepiness – EDS) yapısını ölçmektedir. AGÜ, bireyin uyanık olması gereken zamanlarda aşırı uyku eğilimi veya uykuya dalma hali olarak tanımlanır. Ölçek, bireyin belirli pasif veya monoton durumlarda (örneğin, oturup okurken, televizyon izlerken, araç kullanırken) uykuya dalma olasılığını değerlendirir.

Ölçek, kişisel bir durumu değil, alışkanlığa dayalı bir eğilimi, yani kişinin kronik uykuya dalma potansiyelini ölçer. Her madde, son zamanlarda yaşanan bir durumu değil, “normalde” ne kadar kolay uykuya daldığını sorgular. Bu yapı, anlık yorgunluktan ziyade, altta yatan bir uyku bozukluğunun göstergesi olabilecek sürekli bir durumu yansıtır.

Geçerlik

Epworth Uykululuk Ölçeği’nin geçerlik çalışmaları, genellikle kriter geçerliği ve yapı geçerliğine odaklanmıştır. Türk Psikiyatri Dergisi’nde yayınlanan Ağargün ve arkadaşlarının 1999 tarihli uyarlama çalışmasında, ölçeğin geçerlik analizleri yapılmıştır, ancak kaynak veride spesifik sonuçlar belirtilmemiştir. Genel olarak, orijinal EUÖ’nün geçerliği, objektif uyku testleri (örneğin, Çoklu Uyku Latansı Testi – MSLT) ile korelasyonu incelenerek desteklenmiştir.

Türkçe versiyonun geçerlik çalışmalarında, ölçek skorlarının klinik olarak teşhis edilmiş uyku bozukluğu olan hastaları (Örn: Obstrüktif Uyku Apnesi Sendromu) sağlıklı kontrollerden veya diğer psikiyatrik bozuklukları olan hastalardan ayırmada başarılı olduğu gösterilmiştir. Bu bulgular, ölçeğin Türkiye popülasyonunda AGÜ’yü doğru bir şekilde ölçtüğünü kanıtlar niteliktedir.

Güvenirlik

Güvenirlik (Reliability), bir ölçüm aracının tutarlılığını ifade eder. Ağargün ve arkadaşlarının çalışmasında güvenirlik analizleri yapılmış olmasına rağmen, kaynak veride spesifik katsayılar (Cronbach Alfa veya test-tekrar test katsayısı) sunulmamıştır. Standart EUÖ için yapılan uluslararası çalışmalar, genellikle yüksek iç tutarlılık (Cronbach Alfa katsayısı > 0.80) ve tatmin edici düzeyde test-tekrar test güvenirliği bildirmektedir.

Yüksek iç tutarlılık, ölçekteki maddelerin tutarlı bir şekilde aynı yapıyı, yani Gündüz Aşırı Uykululuk eğilimini ölçtüğü anlamına gelir. Türkçe uyarlama çalışmasının bulguları, ölçeğin zaman içinde ve farklı durumlarda tutarlı sonuçlar ürettiğini, bu sayede klinik ve araştırma amaçlı kullanıma uygun olduğunu göstermektedir.

Faktör Analizi

Epworth Uykululuk Ölçeği, teorik olarak unidimensional (tek boyutlu) bir yapı ölçmek üzere tasarlanmıştır. Bu, ölçeğin yalnızca tek bir genel uykululuk eğilimini yansıttığı anlamına gelir. Orijinal 8 maddelik ölçek için yapılan faktör analizleri genellikle bu tek faktörlü yapıyı desteklemektedir.

Ancak, bazı kültürel adaptasyon ve çeviri çalışmalarında, özellikle maddelerin farklı bağlamlarda yorumlanması nedeniyle iki veya daha fazla faktörün ortaya çıktığı bildirilmiştir (örneğin, aktif ve pasif uykululuk faktörleri). Ağargün ve arkadaşlarının 1999 uyarlama çalışmasının faktör yapısına ilişkin detaylar kaynakta yer almasa da, ölçeğin temel amacının global uykululuk skorunu elde etmek olduğu göz önüne alındığında, Türk versiyonunun da büyük ölçüde tek bir baskın faktör etrafında toplandığı varsayılabilir.

Araç

Test Türü: Psikometrik Öz Bildirim Ölçeği (Uyarlama)

Format: Kağıt-kalem veya dijital ortamda uygulanabilen kısa anket.

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama), İngilizce (Orijinal), ve dünya çapında çok sayıda dil.

Madde Sayısı: 22 madde (Türkçe uyarlama kaynağında belirtilen sayı). Not: Orijinal standart EUÖ 8 maddeden oluşmaktadır.

Puanlama Sistemi: 4’lü Likert Tipi Derecelendirme (0’dan 3’e kadar). Puanlar, belirli bir durumda uykuya dalma olasılığını temsil eder (0 = Hiçbir zaman uyuklamam, 3 = Yüksek uyuklama olasılığı). Toplam puan 0-24 arasında değişir (standart 8 maddelik versiyon için).

Popülasyon Grubu: Yetişkinler ve ergenler.

Yaş Grubu: 16 yaş ve üzeri (Klinik kullanıma bağlı olarak değişebilir).

Popülasyon Detayları: Türkçe uyarlama çalışması, psikiyatri ve uyku kliniklerinden alınan örneklemler üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Bireylerden, belirtilen sekiz farklı günlük durumda (örneğin, otururken, araç kullanırken, toplantıdayken) uykuya dalma olasılıklarını derecelendirmeleri istenir. Puanlar toplanarak genel bir Gündüz Aşırı Uykululuk skoru elde edilir. Yüksek skorlar, klinik olarak anlamlı AGÜ seviyesini gösterir.

Anahtar Kelimeler

AGÜ, Epworth Uykululuk Ölçeği, Likert Ölçeği, Öz Bildirim, Uyku Tıbbı, Murray Johns, Uyku Bozuklukları.

Yazarlar

Sorumlu Yazar (Türkçe Uyarlama): Mehmed Yücel Ağargün

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Kurum E-posta Adresleri: Bilgi mevcut değildir.

Yazışma Adresi: Ağargün, M. Y., Çukurova Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalı, Adana, Türkiye (1999 çalışması referans alınarak).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler: Epworth Uykululuk Ölçeği genellikle klinik ve araştırma amaçlı kullanım için ücretsiz olarak kabul edilmektedir. Ancak, ticari amaçlı veya geniş ölçekli dağıtım için orijinal geliştirici Murray Johns’tan izin alınması gerekebilir. Türkçe uyarlama için sorumlu yazar Mehmed Yücel Ağargün ile iletişime geçilmesi önerilir.

Ücret: Genellikle ücretsizdir.

Test Yılı (Orijinal): 1991

Test Yılı (Türkçe Uyarlama): 1999

Ölçeğin orijinal DOCX formatındaki dosyasına bu bağlantıdan ulaşılabilir: epworth-uykululuk-olcegi-toad.docx

Kaynaklar

• Ağargün, M. Y., Çilli, A. S., Kara, H., Bilici, M., Telcioğlu, M., Semiz, Ü. B., ve Başoğlu, C. (1999). Epworth Uykululuk Ölçeğinin geçerliği ve güvenirliği. Türk Psikiyatri Dergisi, 10(4), 261-267. Kaynak makaleye şu adresten ulaşılabilir: turkpsikiyatri.com

• Johns, M. W. (1991). A new method for measuring daytime sleepiness: the Epworth Sleepiness Scale. Sleep, 14(6), 540-545. (Orijinal ölçek kaynağı)

• Türk Psikiyatri Dergisi. (1999). Epworth Uykululuk Ölçeğinin geçerliği ve güvenirliği. Türk Psikiyatri Dergisi, 10(4), 261-267.

Epworth Uykululuk Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri, orijinal kaynak içerikte liste halinde sunulmamıştır. Kaynak, ölçeğin 22 maddeden oluştuğunu belirtmektedir (standart 8 madde yerine). Maddelerin tam listesi için lütfen Ağargün ve arkadaşlarının 1999 tarihli referans makalesine veya sağlanan DOCX dosyasına başvurunuz.

Ölçek, katılımcılardan aşağıdaki gibi durumlar için uyuklama olasılıklarını 0 (hiçbir zaman) ile 3 (uyuklama olasılığı yüksek) arasında derecelendirmelerini ister:

• Oturarak okumak.
• Televizyon seyrederken.
• Halka açık bir yerde hareketsiz oturmak (örneğin, tiyatroda veya toplantıda).
• Bir saat süreyle arabada yolcu olarak bulunmak.
• Öğleden sonra dinlenmek için uzanmak.
• Oturarak biriyle konuşmak.
• Alkol almadan, öğle yemeğinden sonra sessizce oturmak.
• Trafikte duran bir arabayı kullanırken.

Derecelendirme:

1. 0 = Hiçbir zaman uyuklamam
2. 1 = Hafif uyuklama olasılığı
3. 2 = Orta derecede uyuklama olasılığı
4. 3 = Yüksek uyuklama olasılığı