Dua Ölçeği

Özet

Dua Ölçeği (Prayer Scale), Erkan Yaman ve Yunus Emre Temiz tarafından 2014 yılında geliştirilmiş, bireylerin dua deneyimlerini ve bu deneyimlerle ilişkili manevi tutumlarını ölçmek amacıyla tasarlanmış psikometrik bir araçtır. Ölçek, duanın üç farklı psikolojik boyutunu kapsayan 38 maddeden oluşmaktadır. Geliştirme sürecinde, ölçeğin yapısal uygunluğunu ve geçerliğini sağlamak için hem Açımlayıcı (Exploratory) hem de Doğrulayıcı (Confirmatory) Faktör Analizi yöntemleri kullanılmıştır.

Ölçek, yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğunu kanıtlamıştır; genel Cronbach Alpha güvenirlik katsayısı .917 olarak rapor edilmiştir. Dua Ölçeği, Tefekkür ve Rahatlama, İstek ve Şükür, ve Manevi Hoşnutsuzluk gibi temel alt boyutları ölçerek, din psikolojisi ve maneviyat araştırmalarına önemli bir katkı sunmaktadır. Ölçeğin derecelendirilmesi 4’lü Likert tipi bir formatta yapılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Dua Ölçeği, Dua, Maneviyat, Dini Psikoloji, Güvenirlik, Geçerlik, Faktör Analizi, Tefekkür, Şükür, Hoşnutsuzluk.

Yazarlar

Erkan Yaman, Yunus Emre Temiz.

Amaç

Dua Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin dua etme pratiği sırasında yaşadıkları duygusal, bilişsel ve davranışsal deneyimleri sistematik bir şekilde ölçmektir. Geliştiriciler, duanın sadece tek boyutlu bir dini görevden ibaret olmadığını, aynı zamanda psikolojik bir başa çıkma mekanizması ve manevi bir ilişki biçimi olduğunu varsayarak, bu karmaşık yapıyı bilimsel olarak analiz etmeyi amaçlamışlardır.

Ölçek, duanın bireyler üzerindeki olumlu etkilerini (rahatlama, şükran) ve potansiyel olumsuz etkilerini (hoşnutsuzluk, hayal kırıklığı) ayrı ayrı değerlendirerek, araştırmacılara duanın psikolojik faydaları ve zorlukları hakkında detaylı veri sağlama imkanı sunmaktadır.

Yapı

Dua Ölçeği, duanın farklı tezahürlerini yansıtan, teorik olarak temellendirilmiş üç temel alt boyutta toplanan toplam 38 maddeden oluşmaktadır. Bu yapı, duanın sadece olumlu yönlerini değil, aynı zamanda manevi çatışma durumlarını da yakalamayı hedeflemektedir:

• Tefekkür ve Rahatlama (23 Madde): Bu boyut, bireyin dua anında veya sonrasında deneyimlediği huzur, içsel dinginlik, meditasyon ve stres azaltıcı etkileri ölçmektedir.
• İstek ve Şükür (9 Madde): Bu boyut, bireyin Tanrı’dan beklentilerini, dileklerini ve hayatındaki nimetler karşısında duyduğu minnettarlık ve şükran duygularını ifade etme eğilimini ölçer.
• Manevi Hoşnutsuzluk (6 Madde): Bu boyut, bireyin dualarının karşılık bulmadığı veya manevi beklentilerinin karşılanmadığı zamanlarda yaşadığı hayal kırıklığı, kızgınlık veya Tanrı ile olan ilişkideki olumsuz hisleri ölçmektedir.

Geçerlik

Dua Ölçeği’nin geçerlik çalışmaları, ölçeğin ölçmeyi amaçladığı teorik yapıyı ne ölçüde doğru ölçtüğünü belirlemek üzere yapı geçerliği üzerine odaklanmıştır. Bu kapsamda, Açımlayıcı Faktör Analizi (EFA) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (CFA) uygulanmıştır.

Yapı geçerliği analizlerinde elde edilen madde yükleri, üç faktörlü yapının tutarlılığını desteklemiştir. Madde yükleri, alt boyutlara göre aşağıdaki aralıklarda değişmektedir:

• Tefekkür ve Rahatlama alt boyutu için: .29 ile .46 arasında.
• İstek ve Şükür alt boyutu için: .38 ile .47 arasında.
• Manevi Hoşnutsuzluk alt boyutu için: .24 ile .46 arasında.

Bu sonuçlar, maddelerin ilgili faktörlere yeterli düzeyde katkı sağladığını ve ölçeğin teorik yapısını desteklediğini göstermektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılığı ve güvenirliği, ölçek ve alt boyutlar için çeşitli güvenirlik katsayıları hesaplanarak belirlenmiştir. Elde edilen yüksek katsayılar, Dua Ölçeği’nin tutarlı ölçümler yapabilme kapasitesini doğrulamaktadır.

Hesaplanan temel güvenirlik istatistikleri şunlardır:

• Cronbach Alpha Güvenirlik Katsayısı: Ölçeğin tamamı için .917 olarak bulunmuştur. Bu değer, ölçeğin mükemmel derecede iç tutarlı olduğunu gösterir.
• Spearman-Brown Korelasyon Katsayısı: .896 olarak hesaplanmıştır.
• Guttman Split-Half Katsayısı: .896 olarak tespit edilmiştir.

Faktör Analizi

Dua Ölçeği’nin geliştirilmesi sürecinde, ölçeğin faktör yapısını netleştirmek ve alt boyutlarını belirlemek amacıyla hem Açımlayıcı hem de Doğrulayıcı Faktör Analizi teknikleri kullanılmıştır. Bu analizler, duanın psikolojik yapısını yansıtan üç bağımsız ancak ilişkili alt boyutun varlığını doğrulamıştır.

Doğrulayıcı Faktör Analizi, 38 maddenin üç faktörlü yapıya uygun olduğunu göstermiş ve bu faktörlerin (Tefekkür ve Rahatlama, İstek ve Şükür, Manevi Hoşnutsuzluk) teorik olarak beklendiği gibi ayrıştığını istatistiksel olarak kanıtlamıştır. Madde yüklerinin kabul edilebilir aralıkta olması, ölçeğin yapısal sağlamlığını pekiştirmektedir.

Ölçme Aracı

Test Türü: Geliştirme (Özgün Ölçek)

Format: Öz Bildirim (Self-Report), 3 alt boyut, 38 madde.

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Yetişkinler ve yükseköğretim öğrencileri üzerinde geçerlik/güvenirlik çalışması yapılmıştır.

Yaş Grubu: Yetişkin

Popülasyon Detayları: Dini inanç ve pratikleri olan bireylerin dua deneyimlerini ölçmek için tasarlanmıştır.

Test Metodolojisi: 4’lü Likert tipi derecelendirme (1=Hiç Katılmıyorum, 2=Katılmıyorum, 3=Katılıyorum, 4=Tamamen Katılıyorum) kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Dini Ölçek, Psikometri, Yapı Geçerliği, İç Tutarlılık, Din Eğitimi, Manevi Refah, Cronbach Alpha.

[quads id=5]

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değil.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar: Erkan Yaman)

Yazışma Adresi: Sorumlu yazarın Sakarya Üniversitesi’ndeki akademik iletişim bilgileri kullanılabilir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2014

İzinler ve Ücret: Ölçeğin akademik veya ticari amaçlı kullanımı için sorumlu yazar Erkan Yaman ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. İletişim e-posta adresi yukarıda belirtilmiştir.

Ölçeğin geliştirildiği orijinal makalenin kaynak dosyasına buradan ulaşılabilir: ded.dem.org.tr

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: dua-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Yaman, E. ve Temiz, Y. E. (2014). Dua Ölçeğinin Geliştirilmesi: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Değerler Eğitimi Dergisi, 12(28), 193-219.

[quads id=5]

Dua Ölçeği Maddeleri

Dua Ölçeği, toplam 38 madde ve 3 alt boyuttan oluşmaktadır. Derecelendirme 4’lü Likert formatındadır (1=Hiç Katılmıyorum, 4=Tamamen Katılıyorum).

• Tefekkür ve Rahatlama (23m): Dua ettiğimde rahatlarım.
• İstek ve Şükür (9m): Verdiği nimetlerden dolayı Allah’ a şükrederim.
• Manevi Hoşnutsuzluk (6m): Duam gerçekleşmediğinde, Allah’ ın beni sevmediğini düşünürüm.