Çoklu Ekran Bağımlılığı Ölçeği

Özet

Çoklu Ekran Bağımlılığı Ölçeği (ÇEBÖ), bireylerin birden fazla dijital ekranı (örneğin, televizyon, akıllı telefon, tablet ve bilgisayar) aynı anda ve eş zamanlı olarak kullanmalarından kaynaklanan potansiyel bağımlılık düzeylerini ölçmek amacıyla 2021 yılında Mustafa Sarıtepeci tarafından geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, özellikle genç yetişkinlerde ve üniversite öğrencilerinde yaygınlaşan bu yeni nesil davranışsal bağımlılık türünü tanımlama ve değerlendirme ihtiyacına yanıt olarak ortaya çıkmıştır. Ölçek, çoklu ekran kullanımının yol açtığı kontrol kaybı, yoksunluk, tolerans ve kişilerarası sorunlar gibi temel bağımlılık semptomlarını saptamayı hedeflemektedir.

Geliştirme çalışması, ölçeğin psikometrik özelliklerinin incelenmesi ve geçerli, güvenilir bir araç olarak alanyazına kazandırılması süreçlerini kapsamaktadır. ÇEBÖ, çağdaş teknolojinin günlük yaşam üzerindeki etkilerini anlamak ve teknoloji bağımlılığı alanındaki araştırmalara katkı sağlamak açısından önemli bir yere sahiptir.

Anahtar Kelimeler

Çoklu ekran bağımlılığı, davranışsal bağımlılık, teknoloji bağımlılığı, psikometri, ölçek geliştirme, üniversite öğrencileri, dijital medya.

Yazarlar

Mustafa Sarıtepeci

Amaç

Çoklu Ekran Bağımlılığı Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin aynı anda birden fazla ekran kullanma alışkanlıklarının ne ölçüde sorunlu veya patolojik bir bağımlılık düzeyine ulaştığını belirlemektir. Geleneksel bağımlılık ölçekleri tek bir cihaza odaklanırken, ÇEBÖ modern medya tüketiminin karmaşık ve eş zamanlı doğasını ele almaktadır. Ölçek, bu davranışın bireyin akademik, sosyal ve psikolojik işlevselliği üzerindeki olumsuz etkilerini tespit etmede araştırmacılara ve klinisyenlere yardımcı olmayı amaçlamaktadır.

Çalışmanın birincil amacı, çoklu ekran kullanımının bir bağımlılık türü olarak kavramsallaştırılıp kavramsallaştırılamayacağını psikometrik yöntemlerle test etmek ve bu yapıyı geçerli ve güvenilir bir şekilde ölçebilen standart bir araç sunmaktır. Bu sayede, riskli grupların erken teşhisi ve önleyici müdahalelerin geliştirilmesi mümkün olacaktır.

Yapı

Çoklu Ekran Bağımlılığı Ölçeği, çoklu ekran kullanımını takıntılı, kompulsif ve kontrol edilemez bir davranış örüntüsü olarak ele alan tek boyutlu bir yapıyı ölçmektedir. Bu yapı, genel olarak internet veya teknoloji bağımlılığı modelleri üzerine kurulmuş olsa da, spesifik olarak ekranlar arası geçiş yapma ve dikkat bölme eğilimlerini içerir. Ölçek maddeleri, genellikle aşağıdaki temel bağımlılık bileşenlerini yansıtır:

• Kontrol Kaybı: Bireyin çoklu ekran kullanımını durduramama veya azaltamama durumu.
• Çatışma/Sorun: Çoklu ekran kullanımının akademik başarı, sosyal ilişkiler veya uyku düzeni gibi yaşam alanlarında yarattığı olumsuz etkiler.
• Yoksunluk: Ekranları kullanamadığında hissedilen huzursuzluk, kaygı veya sinirlilik.
• Tolerans: Aynı tatmin düzeyine ulaşmak için ekranları daha uzun süre veya daha fazla sayıda kullanma ihtiyacı.

Geçerlik

Çoklu Ekran Bağımlılığı Ölçeği’nin geçerlik çalışmaları, öncelikle yapı geçerliğine odaklanmıştır. Geliştirme çalışmasında, kapsam geçerliğini sağlamak amacıyla uzman görüşlerine başvurulmuş ve madde havuzu oluşturulmuştur. Yapı geçerliğini test etmek için ise sıklıkla Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. Çalışmada, KMO değerinin yüksek ve Barlett testi sonuçlarının anlamlı olduğu tespit edilmiştir, bu da verilerin faktör analizine uygun olduğunu göstermiştir.

Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) sonuçları, ölçeğin tek faktörlü yapısının iyi uyum indekslerine sahip olduğunu göstermiştir (örneğin, CFI, TLI ve RMSEA değerlerinin kabul edilebilir sınırlar içinde olması). Ayrıca, ölçeğin diğer benzer bağımlılık ölçekleri ile (örneğin, İnternet Bağımlılığı Ölçeği) korelasyonu incelenerek ölçüt bağımlı geçerliği de desteklenmiştir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizlerinde, iç tutarlılık katsayısı (Cronbach Alfa) hesaplanmıştır. Geliştirme çalışması sonuçlarına göre, ÇEBÖ’nün genel Cronbach Alfa katsayısı oldukça yüksek bulunmuştur (genellikle .90 civarında veya üzerinde), bu da ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir. Bu yüksek iç tutarlılık, ölçeğin araştırma ortamlarında ve tarama amaçlı kullanımlarda tutarlı sonuçlar verebileceğine işaret etmektedir.

Ayrıca, ölçeğin zamana karşı tutarlılığını değerlendirmek amacıyla test-tekrar test güvenirlik çalışması da yapılmış olup, bu katsayıların da yüksek ve kabul edilebilir düzeyde olduğu rapor edilmiştir. Bu sonuçlar, Çoklu Ekran Bağımlılığı Ölçeği’nin güçlü psikometrik özelliklere sahip olduğunu kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

Çoklu Ekran Bağımlılığı Ölçeği’nin faktör yapısını belirlemek için yapılan analizlerde, ölçeğin teorik beklentilerle tutarlı tek boyutlu bir yapı sergilediği görülmüştür. Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) sonucunda, ölçek maddelerinin tek bir faktör altında toplandığı ve bu faktörün varyansın önemli bir kısmını açıkladığı tespit edilmiştir. Madde yüklerinin yüksek olması, her bir maddenin ölçülen yapıyı güçlü bir şekilde temsil ettiğini göstermektedir.

Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile bu tek faktörlü modelin uygunluğu doğrulanmıştır. Yapılan analizler, çoklu ekran bağımlılığı kavramının tek bir temel psikolojik yapı etrafında toplandığını ve bu yapının iyi bir model uyumu sergilediğini desteklemektedir. Bu, ölçeğin puanlamasının tek bir toplam puan üzerinden yapılmasının uygun olduğunu göstermektedir.

Ölçme Aracı

Test Type:

Geliştirme (Developmental Scale)

Format:

Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale). Maddeler genellikle 5’li Likert Ölçeği formatında derecelendirilir.

Language Available:

Türkçe (Turkish)

Population Group:

Genç Yetişkinler, Akademisyenler ve Araştırmacılar

Age Group:

18 yaş ve üzeri (Özellikle üniversite öğrencileri)

Population Details:

Ölçeğin geliştirme çalışması, Türkiye’deki çeşitli üniversitelerde öğrenim gören üniversite öğrencileri örneklemi üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Methodology:

Katılımcılardan, maddelerde belirtilen çoklu ekran kullanım davranışlarını ne sıklıkla gerçekleştirdiklerini 5 dereceli Likert tipinde (Örn: 1=Hiçbir zaman, 5=Her zaman) belirtmeleri istenir. Yüksek puan, yüksek çoklu ekran bağımlılığı düzeyini işaret eder.

Anahtar Kelimeler

Psikometrik özellikler, Cronbach Alfa, faktör analizi, davranışsal sağlık, dijital bağımlılık, geçerlik, güvenirlik.

Yazarlar

Author ORCID Identifier:

Mevcut kaynaklarda belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses:

[email protected]

Correspondence Address:

Necmettin Erbakan Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Konya, Türkiye.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı:

2021

İzinler ve Ücret:

Ölçeğin bilimsel araştırmalarda kullanımı için yazar Mustafa Sarıtepeci ile iletişime geçilmesi önerilir. Ticari kullanım veya geniş çaplı uygulamalar için izin ve olası ücretlendirme koşulları yazar tarafından belirlenmektedir.

Kaynaklar

Sarıtepeci, M. (2021). Multiple screen addiction scale: Validity and reliability study. Instructional Technology and Lifelong Learning, 2 (1), 1-17.

Makalenin tam metnine DergiPark üzerinden erişim sağlanabilir: dergipark.org.tr

Orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: multiple-screen-addiction-scale-validity-and-reliability-study-toad.pdf

Çoklu Ekran Bağımlılığı Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçek maddeleri, kaynak içerikte doğrudan sağlanmamıştır. Maddelere erişim için yazarın makalesine (PDF veya DergiPark bağlantısı) başvurulması gerekmektedir.