Çocuk Hakları Temelli Okul Ölçeği

Özet

Çocuk Hakları Temelli Okul Ölçeği (ÇHTOÖ), okulların işleyişini ve ortamını Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi (ÇHS) ilkeleri açısından değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, eğitim kurumlarının çocuk haklarına ne ölçüde duyarlı olduğunu, katılımcı ve koruyucu bir ortam sağlayıp sağlamadığını belirlemeyi hedefler. Ölçek geliştirme çalışması 2017 yılında Ayşe Öztürk ve Adnan Doğanay tarafından gerçekleştirilmiştir.

Ölçek, eğitim ortamlarında çocukların haklarının gözetilme düzeyini ölçerek, okulların bu alandaki güçlü ve zayıf yönlerini ortaya koymak için tasarlanmıştır. Bu sayede, okulların çocuk hakları temelinde dönüşüm süreçlerine katkıda bulunacak somut veriler elde edilmesi amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Çocuk Hakları, Okul Kültürü, Eğitim Ortamı, Ölçek Geliştirme, Okul Yönetimi, Psikometrik Araç, Ayşe Öztürk, Adnan Doğanay.

Yazarlar

Ayşe Öztürk, Adnan Doğanay.

Amaç

Çocuk Hakları Temelli Okul Ölçeği’nin temel amacı, Türkiye’deki okulların (ilkokul, ortaokul ve lise düzeyleri) çocuk haklarına dayalı bir eğitim ve yaşam ortamı sunma düzeylerini objektif bir şekilde ölçmek için geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı oluşturmaktır. Bu amaç, ÇHS’nin temel prensipleri olan katılım, ayrımcılık yapmama, yaşama ve gelişme hakkı ile çocuğun yüksek yararının gözetilmesi ilkelerinin okul ortamına ne kadar entegre edildiğini tespit etmeyi içerir.

Ölçek, araştırmacılara ve eğitim yöneticilerine, okul politikalarının ve uygulamalarının çocuk hakları çerçevesinde değerlendirilmesi için standart bir yöntem sunar. Elde edilen veriler, okulların hizmet kalitesini artırma ve daha adil, kapsayıcı eğitim ortamları yaratma yolunda atılacak adımlara rehberlik eder.

Yapı

Ölçek, temel olarak okulların Çocuk Hakları Sözleşmesi’ne uygunluk düzeyini değerlendiren çok boyutlu bir yapıyı ölçmektedir. Ölçeğin psikolojik yapısı, genellikle ÇHS’nin dört temel ilkesi etrafında şekillenen alt boyutlardan oluşmaktadır:

• Katılım Hakkı: Çocukların kendilerini ilgilendiren konularda görüş bildirme ve karar alma süreçlerine dahil olma düzeyi.
• Koruma Hakkı: Çocukların şiddet, istismar ve ihmalden korunma mekanizmalarının etkinliği.
• Gelişim Hakkı: Çocukların eğitim, sağlık ve kültürel gelişim olanaklarına erişimi.
• Ayrımcılık Yapmama İlkesi: Okul ortamında tüm çocuklara eşit ve adil davranılması.

Bu boyutlar, okulun idari yapısından öğretmen davranışlarına ve öğrencilerin birbirleriyle olan etkileşimlerine kadar geniş bir yelpazede değerlendirme yapılmasına olanak tanır.

Geçerlik

Çocuk Hakları Temelli Okul Ölçeği’nin geçerlik çalışmaları, yapı geçerliği ve kapsam geçerliği odaklı olarak yürütülmüştür. Kapsam geçerliğinin sağlanması için uzman görüşlerine başvurulmuş, maddelerin çocuk hakları kavramını temsil etme düzeyi değerlendirilmiştir.

Yapı geçerliği ise istatistiksel yöntemlerle, özellikle Faktör Analizi kullanılarak incelenmiştir. Bu analizler, ölçeğin teorik olarak öngörülen alt boyutlarını doğrulayıp doğrulamadığını kontrol etmeyi amaçlamıştır. Orijinal çalışmada (Öztürk & Doğanay, 2017), ölçeğin ölçmeyi amaçladığı yapıyı başarılı bir şekilde ölçtüğü gösterilmiştir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirliği, iç tutarlılık (iç güvenirlik) yöntemleri kullanılarak test edilmiştir. İç tutarlılık katsayısı olarak genellikle Cronbach Alfa değeri hesaplanmıştır. Yüksek bir Cronbach Alfa katsayısının elde edilmesi, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir.

Öztürk ve Doğanay (2017) tarafından yapılan geliştirme çalışmasında, ÇHTOÖ’nün genel olarak yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğu rapor edilmiştir, bu da ölçeğin farklı uygulamalarda kararlı ve güvenilir sonuçlar ürettiğini işaret etmektedir.

Faktör Analizi

Ölçeğin yapısal geçerliğini belirlemek amacıyla hem Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) hem de Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. AFA, başlangıçta çok sayıda madde arasından ölçeğin temel boyutlarını belirlemek için kullanılmıştır. Bu analiz sonucunda, ölçeğin teorik çerçeveye uygun, anlamlı ve ayrık faktörlerden oluştuğu tespit edilmiştir.

DFA ise belirlenen faktör yapısının toplanan yeni verilerle ne kadar uyumlu olduğunu test etmek için kullanılmıştır. DFA sonuçları, model uyum indekslerinin (örneğin CFI, TLI, RMSEA) kabul edilebilir düzeylerde olduğunu göstererek, ölçeğin faktör yapısının sağlamlığını teyit etmiştir.

Araç

Test Türü: Geliştirme (Ölçek Geliştirme Çalışması)

Format: Genellikle 5’li veya 4’lü Likert tipi derecelendirme formatı kullanılmıştır (Örneğin, “Hiç Katılmıyorum”dan “Tamamen Katılıyorum”a). Derecelendirme formatına ilişkin kesin detaylar için ana referansa başvurulmalıdır.

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Öğrenciler, öğretmenler ve okul yöneticileri dahil olmak üzere okul topluluğunun farklı üyeleri.

Yaş Grubu: İlkokul, ortaokul ve lise düzeyindeki öğrenciler (Yaklaşık 8-18 yaş) ile eğitim profesyonelleri.

Popülasyon Detayları: Ölçek geliştirme çalışması genellikle Türkiye’deki farklı okul türlerinden ve bölgelerden seçilen örneklem grupları üzerinde yürütülmüştür.

Test Metodolojisi: Öz bildirim ölçeği. Katılımcılar, okul uygulamalarına ilişkin algılarını ve deneyimlerini belirtilen derecelendirme seçeneklerini kullanarak ifade ederler.

Anahtar Kelimeler

ÇHS, Öğrenci Katılımı, Eğitimde Eşitlik, Psikometri, Güvenirlik, Cronbach Alfa, Çocuk Hakları Temelli Okul.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Ayşe Öztürk

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Mevcut değil.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi makalesinde belirtilen kurum adresi.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: Ölçek geliştirme çalışması 2017 yılında yayımlanmıştır.

İzinler ve Ücret: Ölçeğin akademik ve araştırma amaçlı kullanımı genellikle sorumlu yazar Ayşe Öztürk ile iletişime geçilerek izin alınmasını gerektirir. Ticari kullanım koşulları yazar tarafından belirlenir.

Ölçeğin orijinal PDF dokümanına aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir: cocuk-haklari-temelli-okul-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Öztürk, A., & Doğanay, A. (2017). Çocuk Hakları Temelli Okul Ölçeğinin geliştirilmesi. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(1), 41-58.

Bu çalışma, ölçeğin psikometrik özelliklerinin ve geliştirme sürecinin temel referansını oluşturmaktadır.

Çocuk Hakları Temelli Okul Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek maddeleri, kaynak içerikte sağlanmamıştır. Maddeler için Öztürk ve Doğanay (2017) tarafından yayımlanan orijinal makaleye başvurulması gerekmektedir.