Allah Merkezlilik Ölçeği (AMÖ)

Özet

Allah Merkezlilik Ölçeği (AMÖ), bireylerin yaşamlarında, kararlarında ve ahlaki seçimlerinde Allah’ın rızasını, emirlerini ve otoritesini ne derece merkeze aldıklarını ölçmek amacıyla Horozcu ve Güneş (2020) tarafından geliştirilmiş, 8 maddelik tek boyutlu bir psikometrik araçtır. Ölçek, bireyin motivasyon kaynağının nefsani arzulardan veya toplumsal beklentilerden ziyade ilahi buyruklar olduğunu ne ölçüde benimsediğini değerlendirir. Ölçeğin geliştirme süreci, hem açımlayıcı hem de doğrulayıcı faktör analizi yöntemleriyle desteklenmiş olup, yüksek düzeyde güvenirlik ve geçerlik sonuçları elde edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Allah Merkezlilik, Dindarlık, Ölçek Geliştirme, Geçerlik, Güvenirlik, İslam Psikolojisi, Faktör Analizi, Psikometri

Yazarlar

Ümit Horozcu, Ahmet Celalettin Güneş

Amaç

AMÖ’nün temel amacı, bireylerin eylemlerini, ahlaki seçimlerini ve günlük yaşamdaki davranışlarını yönlendiren ana motivasyon kaynağının ilahi rıza olup olmadığını belirlemektir. Ölçek, bireyin kendi arzularından (nefis) veya toplumsal baskılardan ziyade, Allah’ın emirlerine öncelik verme eğilimini nicel olarak değerlendirmeyi hedefler.

Ölçek, psikoloji ve ilahiyat alanlarında, dindarlık ve maneviyat çalışmalarında merkeziyetçi dini yönelimleri ölçmek ve bu yönelimin diğer psikolojik yapılarla ilişkisini incelemek için tasarlanmıştır. Bu amaçla, bireyin içsel ve dışsal motivasyon kaynakları arasındaki dengeyi, ilahi odaklanma bağlamında ortaya koymaktadır.

Yapı

Ölçek, ismini verdiği Allah Merkezlilik yapısını ölçmektedir. Bu yapı, bireyin hayatındaki tüm kararların, davranışların ve motivasyonların nihai olarak Allah’ın rızası ve buyruklarına uygunluğunu esas alması durumunu ifade eder. Allah Merkezlilik, bireyin kendi hazzından, kariyerinden veya başkalarının onayından önce, ilahi yargı ve hesap verme inancını temel ölçüt olarak kabul etmesini içerir.

AMÖ, bu merkeziyetçiliği ölçerken, bireyin kötülükten kaçınma motivasyonunda (Allah korkusu) ve iyilik yapma motivasyonunda (Allah rızası) ilahi faktörün ne kadar baskın olduğunu değerlendiren maddeler içermektedir. Ölçek, sekiz madde ile tek bir genel faktör altında toplanan bu yapının gücünü tespit etmeye odaklanmıştır.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliği, 326 katılımcıdan toplanan verilerle önce açımlayıcı faktör analizi (AFA) ve ardından doğrulayıcı faktör analizi (DFA) yöntemleri kullanılarak incelenmiştir. Verilerin faktör analizine uygunluğunu değerlendiren Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) değeri mükemmel düzeyde (.93) bulunmuş, Bartlett Küresellik Testi sonucu ise anlamlı (X²= 1240.329, p = .000) çıkmıştır.

Doğrulayıcı faktör analizi sonuçları, tek faktörlü yapının veri setine yüksek düzeyde uyum sağladığını göstermiştir. Elde edilen başlıca uyum indeksleri şunlardır: Ki-kare/Serbestlik Derecesi oranı (X² /df) 1.73 (iyi uyum), Yaklaşık Hataların Ortalama Kare Kökü (RMSEA) 0.074 (kabul edilebilir uyum), Normlaştırılmış Uyum İndeksi (NFI) 0.95, Normlaştırılmamış Uyum İndeksi (NNFI) 0.97 ve Karşılaştırmalı Uyum İndeksi (CFI) 0.98 (mükemmel uyum). Ayrıca, Uyum İyiliği İndeksi (GFI) 0.94 ve Düzeltilmiş Uyum İyiliği İndeksi (AGFI) 0.89 olarak tespit edilmiştir. Madde faktör yük değerleri .62 ile .82 arasında değişerek yapısal bütünlüğü desteklemiştir.

Güvenirlik

AMÖ’nün iç tutarlılık güvenirliği, 8 maddelik tek faktörlü yapı için hesaplanan Cronbach’s Alpha katsayısı ile test edilmiştir. Güvenirlik katsayısı .89 olarak tespit edilmiştir; bu değer, ölçeğin yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğunu ve aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir.

Ayrıca, doğrulayıcı faktör analizi sonucunda elde edilen uyum skorları (X² /df = 1.73, RMSEA= 0.074, CFI = 0.98, GFI = 0.94) ölçek yapısının istikrarını ve güvenilirliğini desteklemektedir. RMR (0.062) ve SRMR (0.046) değerleri de modelin veri ile uyumunun yüksek olduğunu göstermektedir.

Faktör Analizi

Allah Merkezlilik Ölçeği, hem açımlayıcı hem de doğrulayıcı analizler sonucunda 8 madde ve tek faktörlü bir yapıya sahip olduğu belirlenmiştir. Bu tek faktör, ölçeğin ölçtüğü temel psikolojik yapıyı temsil etmektedir.

Faktör yapısının belirlenmesinde, maddelerin faktör yük değerlerinin .62 ile .82 arasında değişmesi, tüm maddelerin tek bir latent yapıya güçlü ve anlamlı katkı sağladığını kanıtlamaktadır. Ortak Varyans (Communalities) değerlerinin .39 ile .67 arasında değişmesi ise, maddelerin ölçülen yapı tarafından tatmin edici düzeyde açıklandığını göstermektedir.

Ölçek Bilgileri

Test Type: Geliştirme

Format: 8 madde, Tek faktörlü yapı

Language Available: Türkçe

Population Group: Yetişkinler (Çalışma, üniversite öğrencileri ve genel yetişkin popülasyonu ile yapılmıştır.)

Age Group: Belirtilmemiş (Genç yetişkin ve yetişkinler)

Population Details: Geçerlik ve güvenirlik çalışması 326 katılımcıdan elde edilen verilerle gerçekleştirilmiştir.

Test Methodology: 7’li Likert tipi derecelendirme (1=Bana Hiç Uygun Değil, 7=Bana Tamamen Uygun)

Anahtar Kelimeler

Dindarlık, Allah Korkusu, Allah Rızası, Tek Faktör, KMO, Cronbach Alfa, RMSEA, Yapısal Eşitlik Modellemesi, Likert Ölçeği

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Belirtilmemiş

Affiliation Email addresses: [email protected] (Sorumlu Yazar)

Correspondence Address: Belirtilmemiş

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, 2020 yılında yayımlanan bir akademik makale kapsamında geliştirilmiştir. Ölçeğin ticari olmayan akademik kullanımlar için izin durumu, sorumlu yazar Ahmet Celalettin Güneş ile iletişime geçilerek netleştirilmelidir.

Ölçeğin orijinal makalesi ve detaylı analizleri Dergipark üzerinden ulaşılabilir durumdadır: dergipark.org.tr.

Ölçeğin orijinal PDF dosyası burada indirilebilir: allah-merkezlilik-olcegi-amo-toad.pdf

Kaynaklar

Horozcu, Ü., & Güneş, A. C. (2020). Allah Merkezlilik Ölçeği (AMÖ): Güvenirlik ve geçerlik çalışması. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6(2), 297-327. https://doi.org/10.32955/neu.ilaf.2020.6.2.02

Allah Merkezlilik Ölçeği (AMÖ) Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

1. Yaptığım işlerde öncelikle Allah’ın rızasını gözetirim.
2. Allah’ın beni gördüğünü bildiğim için kötülük yapmam.
3. Allah’a hesap vermeye olan inancım beni nefsimin istediği birçok şeyi yapmaktan alıkoyuyor.
4. Hem insanların hem de Allah’ın sevmediği şeyleri yapmaktan kaçınıyorsam bu daha çok Allah korkusundandır.
5. Kıyafetim Allah’ın emirlerine uygunsa, başkasının ne düşüneceği pek umurumda olmaz.
6. Bir işte Allah rızası olduğunu bilirsem insanların ne düşündüğünü çok da önemsemem.
7. Hem insanların hem de Allah’ın sevdiği şeyleri yaparken daha çok insanlar için yaparım.
8. Çoğu zaman Allah’ın rızasına aykırı olduğu için nefsimin istediği şeyleri yapmıyorum.